LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #41: SCHOORSTENEN. DE RUGGENGRAAT VAN HET OUDE HUIS

Als bouwkunstmakelaar kijk ik daarom altijd aandachtig naar schoorstenen. Niet alleen omdat ze het silhouet van een gebouw bepalen, maar ook omdat ze veel vertellen over de ontwikkeling van een woning. Wie leert kijken, kan aan een schoorsteen vaak aflezen hoe een huis oorspronkelijk werd gebruikt en hoe het zich in de loop van de tijd heeft aangepast.

De oudste huizen hadden helemaal geen schoorsteen. Het vuur brandde midden in de woonruimte op een open haardplaats. De rook trok via een rookgat of door naden in het dak langzaam naar buiten. Dat betekende dat het binnen voortdurend rokerig was. Onze voorouders vonden dat heel normaal. De rook had zelfs voordelen. Hij hield de kapconstructie droog, beschermde het hout tegen houtworm en schimmels en hielp vlees en worsten te conserveren.

De komst van de gemetselde schoorsteen betekende een enorme stap vooruit. Het vuur verhuisde naar de muur, de rook werd beter afgevoerd en de ruimte werd schoner en veiliger. Bovendien konden verschillende vertrekken ieder een eigen haard krijgen. Daarmee veranderde niet alleen de techniek, maar ook de architectuur. Woningen kregen afzonderlijke kamers die onafhankelijk van elkaar verwarmd konden worden.

Wie door historische binnensteden wandelt, ziet dat oudere huizen vaak meerdere schoorstenen hebben. Dat was geen overbodige luxe. Iedere haard, keuken, bakoven of kachel had zijn eigen rookkanaal nodig. In grote herenhuizen kwamen soms tientallen rookkanalen samen in één indrukwekkende schoorsteenpartij boven het dak. Het aantal schoorstenen zegt daardoor vaak iets over de grootte van het huis, maar ook over de welstand van de bewoners.

Ook de vorm van een schoorsteen vertelt een verhaal. Gemetselde schoorstenen werden door de eeuwen heen steeds verfijnder. Je ziet siermetselwerk, natuurstenen afdekkingen, uitkragende koppen en fraai gevormde schoorsteenkappen. In sommige streken ontstonden zelfs karakteristieke regionale vormen. Wie leert kijken, ontdekt dat een schoorsteen net zoveel aandacht kreeg als een gevel of een voordeur.

Binnen in het huis speelde de schoorsteen minstens zo’n belangrijke rol. Rond de haard kwam het gezin samen. Er werd gekookt, gewerkt, gelezen en verteld. De haard vormde letterlijk het middelpunt van het dagelijks leven. Pas toen centrale verwarming haar intrede deed, verloor de schoorsteen langzaam haar oorspronkelijke functie. Veel rookkanalen werden afgesloten, haarden verdwenen achter gipsplaten of maakten plaats voor radiatoren.

Tijdens restauraties kom ik regelmatig dichtgezette schoorsteenmantels of verdwenen rookkanalen tegen. Soms blijken achter een voorzetwand nog complete haarden aanwezig te zijn. Zulke ontdekkingen maken duidelijk hoe sterk woningen zich in de loop van de tijd hebben aangepast aan nieuwe technieken. Tegelijkertijd vertellen ze iets over de oorspronkelijke indeling van het huis. Waar een schoorsteen stond, bevond zich ooit het warme hart van een vertrek.

Als bouwkunstmakelaar kijk ik daarom ook boven het dak. Een scheefstaande schoorsteen kan wijzen op funderingsproblemen of achterstallig onderhoud. Verweerde voegen, loszittende schoorsteenkoppen of versleten loodslabben vragen aandacht. Tegelijkertijd behoren schoorstenen vaak tot de meest beeldbepalende onderdelen van een monument. Hun behoud draagt sterk bij aan het historische silhouet van een gebouw.

Bij redres geloven we dat een schoorsteen veel meer is dan een afvoer voor rook. Zij vertelt het verhaal van verwarmen, koken, bouwen en samenleven. Eeuwenlang draaide het dagelijks leven letterlijk om het vuur. Wie omhoog leert kijken naar de schoorstenen op een dak, ontdekt hoe een gebouw ooit functioneerde. Soms vertelt juist dat ene gemetselde kanaal meer over de geschiedenis van een huis dan een hele stapel archiefstukken.

 

In deel 42 kijken we naar een detail dat vrijwel iedereen kent, maar waarvan de functie vaak wordt onderschat: de schouw. Waarom was een schouw veel meer dan alleen een haard en wat vertelt zij over de bewoners van een huis?

 

Over de auteur

Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.