Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #42: DE SCHOUW. HET WARME HART VAN HET HUIS
Wanneer mensen een monument of historische woning bezichtigen, blijft de blik vaak vanzelf hangen bij de schouw. Dat is niet vreemd. Een rijk gebeeldhouwde natuurstenen schouw, een eenvoudige eiken schoorsteenmantel of een indrukwekkende boerderijhaard trekt direct de aandacht. Toch was een schouw veel meer dan een fraai interieuronderdeel. Eeuwenlang vormde zij letterlijk en figuurlijk het hart van het huis. Hier werd gekookt, verwarmd, gewerkt, gegeten en geleefd.
Als bouwkunstmakelaar kijk ik tijdens een bezichtiging altijd aandachtig naar de schouw. Niet alleen vanwege haar uitstraling, maar vooral omdat zij veel vertelt over de geschiedenis van een gebouw. Aan de afmetingen, de gebruikte materialen, de vorm van de schouwkap en zelfs de slijtage kun je vaak aflezen hoe een ruimte oorspronkelijk werd gebruikt en hoe het dagelijks leven zich hier afspeelde.
Nadat het open vuur uit het midden van de woning naar de muur verhuisde, ontstond de schouw zoals we die vandaag kennen. De brede schouwkap ving de rook op en leidde deze via het rookkanaal naar de schoorsteen. Daardoor werd het huis schoner, veiliger en comfortabeler. Rond de haard ontstond vanzelf de belangrijkste plek van de woning.
Hier werd het eten bereid. Potten hingen aan een haal boven het vuur, water stond voortdurend te pruttelen en brood werd gebakken. Rond het haardvuur werden verhalen verteld, kleding hersteld en kinderen opgevoed. In de winter speelde vrijwel het hele gezinsleven zich af binnen de warmtekring van de schouw. Het vuur bracht niet alleen warmte, maar ook licht, veiligheid en gezelligheid.
In veel boerderijen had de schouw nog meer functies. Boven de haard bevond zich vaak een rookkast, waarin hammen, worsten en spek wekenlang werden gerookt. De opstijgende rook conserveerde het vlees en gaf het zijn karakteristieke smaak. Wie vandaag een historische boerderij bezoekt, ziet soms nog de houten luiken, balken of haken waaraan het vlees vroeger hing.
Ook de schouw zelf bevat vaak prachtige bouwkundige details. Op de vloer ligt regelmatig nog de oorspronkelijke vuurplaat van natuursteen of baksteen waarop het vuur brandde. Achter het vuur stond dikwijls een rijk versierde gietijzeren haardplaat. Die beschermde het metselwerk tegen de hitte, weerkaatste de warmte de kamer in en was tegelijkertijd een statussymbool. Veel haardplaten tonen familiewapens, Bijbelse voorstellingen, jaartallen of afbeeldingen uit de klassieke oudheid. Zelfs een praktisch onderdeel van het huis werd met vakmanschap en oog voor schoonheid uitgevoerd.
De vorm van een schouw zegt vaak iets over de tijd waarin een huis werd gebouwd. In eenvoudige arbeiderswoningen bleef de schouw vooral functioneel. In herenhuizen en buitenplaatsen groeide zij uit tot een pronkstuk van het interieur. Marmer, hardsteen, zandsteen, eikenhout en rijk snijwerk maakten duidelijk dat de eigenaar welgesteld was. Boven de schouw hing vaak een spiegel, een schilderij of een familiewapen. De schouw verwarmde niet alleen het huis, maar liet ook zien wie er woonde.
Tijdens restauraties kom ik regelmatig schouwen tegen die achter een gipswand of betimmering zijn verdwenen. Soms is alleen de natuurstenen vloer nog zichtbaar, terwijl de complete schouw nog achter een latere verbouwing schuilgaat. Het zijn prachtige ontdekkingen. Zodra zo’n schouw weer zichtbaar wordt, krijgt een ruimte vaak direct haar oorspronkelijke karakter terug.
Als bouwkunstmakelaar kijk ik daarom nooit alleen naar de schouw zelf. Ik volg met mijn ogen het hele systeem, van de vuurplaat op de vloer via de schouwkap en het rookkanaal naar de schoorsteen boven het dak. Pas dan zie je hoe ingenieus het geheel is ontworpen. De schouw is geen los meubelstuk, maar onderdeel van een doordacht systeem waarin koken, verwarmen, ventileren en conserveren samenkomen.
Tegenwoordig heeft de schouw haar oorspronkelijke functie vaak verloren. We koken niet meer boven een open vuur en de centrale verwarming heeft de haard als belangrijkste warmtebron vervangen. Toch zoeken veel mensen nog altijd de sfeer van een haard op. Houtkachels, open haarden en inzethaarden laten zien dat het verlangen naar vuur nooit helemaal is verdwenen. Blijkbaar brengt een vlam nog steeds iets wat geen radiator of vloerverwarming kan vervangen.
Bij redres geloven we dat juist zulke details een monument bijzonder maken. Een schouw is veel meer dan een fraaie haardpartij. Zij vertelt over vakmanschap, techniek, voedsel, familieleven en de ontwikkeling van onze wooncultuur. Eeuwenlang vormde zij het warme hart van het huis. Misschien is dat ook de reden waarom mensen zich nog altijd vanzelf verzamelen rond een brandend vuur. Sommige vormen van architectuur raken iets dat in honderden jaren nauwelijks is veranderd.
In deel 43 kijken we naar de vloer onder onze voeten. Van aangestampte leemvloeren en estriken tot houten vloeren, natuursteen en parket. Wat vertelt een vloer over de geschiedenis van een gebouw?
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
