Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #53: VLOERBEDEKKING. IEDERE GENERATIE LAAT EEN LAAG ACHTER
DE GESCHIEDENIS LIGT LETTERLIJK ONDER JE VOETEN
Wie een monument restaureert, beleeft vroeg of laat hetzelfde bijzondere moment. De huidige vloer wordt verwijderd en daaronder verschijnt een oudere laag. Onder een pvc-vloer ligt ineens kamerbreed tapijt. Daaronder komt een linoleumvloer tevoorschijn. Vervolgens verschijnt een oude zeilvloer en helemaal onderaan liggen brede grenen vloerdelen die soms al anderhalve eeuw niet meer zichtbaar zijn geweest.
Een vloer vertelt letterlijk de geschiedenis van een huis. Iedere generatie liet haar eigen smaak achter, zonder de vorige laag altijd te verwijderen. Juist daardoor kun je de ontwikkeling van het wonen vaak laag voor laag teruglezen.
STRO, BIEZEN EN RIET
De oudste vloerbedekking was verrassend eenvoudig. In de middeleeuwen werden vloeren bedekt met stro, biezen of rietmatten. Ze hielden de ergste kou tegen, namen vuil op en maakten een ruimte comfortabeler. Regelmatig werden deze natuurlijke materialen vervangen, waardoor ook het vuil eenvoudig werd afgevoerd.
Later verschenen gevlochten biezen- en rietmatten die langer meegingen en gemakkelijker schoon te houden waren.
TAPIJTEN ALS STATUSSYMBOOL
Vanaf de zeventiende eeuw deden Oosterse tapijten hun intrede in de huizen van welgestelde kooplieden. Op schilderijen uit de Gouden Eeuw liggen ze opvallend genoeg vaak niet op de vloer, maar over tafels gedrapeerd. Ze waren eenvoudigweg te kostbaar om dagelijks overheen te lopen.
Pas later verhuisden deze tapijten naar de vloer. In de negentiende eeuw werden Engelse Axminster- en Wiltontapijten populair. Ze brachten kleur, comfort en warmte in salons, bibliotheken en ontvangstruimten en verbeterden tegelijkertijd de akoestiek.
ZEIL EN LINOLEUM VERANDEREN HET WONEN
Nog vóór de komst van linoleum werd veel gebruikgemaakt van vloerzeil. Dit bestond uit stevig doek dat meerdere keren werd voorzien van een slijtvaste verflaag. Het was hygiënisch, gemakkelijk schoon te maken en veel goedkoper dan een natuurstenen of houten vloer.
Aan het einde van de negentiende eeuw verscheen linoleum. Gemaakt van lijnolie, kurkmeel, hars, kalksteenmeel en jute was het sterk, duurzaam en eenvoudig te onderhouden. Vooral scholen, ziekenhuizen, kantoren en woningen kregen een linoleumvloer. Veel oorspronkelijke linoleumvloeren liggen nog altijd verborgen onder latere vloerafwerkingen.
VAN VINYL TOT KAMERBREED TAPIJT
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de wooncultuur ingrijpend. Vinylvloeren en Novilon deden hun intrede. Ze waren onderhoudsarm, betaalbaar en verkrijgbaar in talloze dessins, van houtmotieven tot natuursteenimitaties.
Vanaf de jaren zestig en vooral in de jaren zeventig werd kamerbreed tapijt het nieuwe ideaal. Een volledig met tapijt beklede woning voelde warm, comfortabel en modern. Bruine, groene, oranje en okergele tinten bepaalden jarenlang het beeld van de Nederlandse huiskamer.
SISAL, KOKOS EN DE WOONMODE VAN DE JAREN NEGENTIG
In de jaren negentig maakten natuurlijke materialen een opvallende comeback. Sisal werd populair in de betere woningen vanwege zijn verfijnde uitstraling en natuurlijke vezelstructuur. Kokos was grover, robuuster en vaak voordeliger geprijsd. Beide materialen werden veel gecombineerd met grenen meubelen, terracottategels, gele of warm okerkleurige muren en een landelijk interieur dat kenmerkend werd voor die periode.
Daarnaast verscheen ook naaldvilt op grote schaal. Deze sterke en voordelige vloerbedekking werd veel toegepast in slaapkamers, kantoren en projectinrichting. Vrijwel iedereen die in de jaren negentig een woning inrichtte, herkent deze materialen onmiddellijk.
DE VLOER VAN NU
Aan het begin van deze eeuw verschenen beuken-, kersen- en later donkere wengévloeren. Daarna volgden vergrijsde eiken vloeren, gietvloeren en pvc, vaak gelegd in visgraat of Hongaarse punt. Opvallend genoeg is de grootste trend van dit moment misschien wel het terugbrengen van het oorspronkelijke materiaal. Oude plankenvloeren worden weer zichtbaar gemaakt, gerestaureerd en gekoesterd.
Wat jarenlang verborgen lag onder tapijt, vinyl of linoleum blijkt vaak een van de mooiste onderdelen van het huis te zijn.
IEDERE LAAG VERTELT EEN VERHAAL
Als bouwkunstmakelaar vind ik het misschien nog wel interessanter wat er onder een vloer vandaan komt dan de vloer die ik aantref. Iedere laag vertelt iets over de bewoners van dat moment. De keuze voor linoleum, kamerbreed tapijt, sisal of pvc zegt veel over de woonwensen, de techniek en de smaak van een bepaalde periode.
Soms worden oude vloerbedekkingen verwijderd omdat ze versleten zijn. Soms zijn ze juist over de oorspronkelijke vloer gelegd om die te beschermen. Daardoor zijn veel historische vloeren verrassend goed bewaard gebleven. Wat ooit uit praktische overwegingen werd afgedekt, blijkt nu een waardevol onderdeel van het monument.
LEREN KIJKEN
Bij redres geloven we dat architectuur niet alleen zichtbaar is in de constructie van een gebouw, maar ook in de sporen die bewoners door de eeuwen heen hebben achtergelaten. Een vloer is veel meer dan de afwerking waarop je loopt. Zij vormt een tijdlijn van het dagelijks leven.
De volgende keer dat je een historisch huis bezoekt, kijk dan niet alleen naar de vloer die je ziet. Stel jezelf ook de vraag wat eronder verborgen ligt. Grote kans dat daar nog meerdere generaties woongeschiedenis wachten om opnieuw ontdekt te worden. Daarmee wordt een vloer niet alleen een gebruiksvoorwerp, maar een tastbaar archief van het huis zelf.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
