Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #71: WAAROM BEWAREN WE OUDE HUIZEN?
WAAROM SLOPEN WE NIET GEWOON ALLES?
Loop door een willekeurige Nederlandse stad en je wandelt ongemerkt door verschillende eeuwen tegelijk. Een middeleeuwse kerk kijkt uit over een negentiende-eeuws stationsgebouw. Verderop staat een wederopbouwflat naast een villa uit de jaren dertig en iets verder verrijst een eigentijds appartementengebouw van hout en glas. Die vanzelfsprekende mengeling van oud en nieuw roept eigenlijk een opmerkelijke vraag op. Waarom staan al die oude gebouwen er nog? Waarom vervangen we ze niet, zoals we dat met auto’s, keukens of kantoren doen? Waarom investeren we zoveel tijd, kennis en geld in gebouwen die soms al honderden jaren oud zijn?
Het antwoord lijkt vanzelfsprekend, maar is dat helemaal niet. Eeuwenlang werden gebouwen vooral gezien als gebruiksvoorwerpen. Wanneer een stadspoort zijn militaire functie verloor, werd hij afgebroken. Wanneer een boerderij te klein werd, kwam er een nieuwe voor in de plaats. Kastelen verdwenen omdat de stenen opnieuw konden worden gebruikt en kerken werden aangepast aan de smaak van hun tijd. Niet uit onverschilligheid, maar uit praktische overwegingen. Een gebouw moest bruikbaar zijn. Was dat niet langer het geval, dan begon men opnieuw.
WANNEER WERD EEN GEBOUW MEER DAN EEN GEBOUW?
Pas in de negentiende eeuw veranderde die manier van denken langzaam. Door de industriële revolutie veranderden steden in hoog tempo. Oude gebouwen verdwenen om plaats te maken voor bredere wegen, nieuwe fabrieken en moderne woonwijken. Juist doordat zoveel historische bebouwing verdween, ontstond het besef dat daarmee meer verloren ging dan alleen bakstenen. Gebouwen bleken dragers van herinneringen, vakmanschap en geschiedenis. Zij vertelden iets over de samenleving waarin zij waren ontstaan.
In Nederland speelde Victor de Stuers daarin een belangrijke rol. Zijn beroemde publicatie Holland op zijn smalst uit 1873 was een fel pleidooi tegen de achteloze afbraak van historische gebouwen. Samen met architect Pierre Cuypers legde hij de basis voor de Nederlandse monumentenzorg. Vanaf dat moment werd niet alleen gekeken naar de economische waarde van een gebouw, maar ook naar de architectonische, cultuurhistorische en maatschappelijke betekenis. Daarmee ontstond een manier van kijken die vandaag nog altijd actueel is.
BOUWKUNST IS MEER DAN EEN MONUMENT
Toch is het opvallend dat we tegenwoordig vrijwel automatisch spreken over monumenten, terwijl dat slechts een klein deel van het verhaal vertelt. Een monument is immers een juridische status. De overheid heeft vastgesteld dat een gebouw bescherming verdient vanwege zijn bijzondere waarde. Maar niet ieder bijzonder gebouw is een monument en niet iedere architectonische kwaliteit laat zich in een register vastleggen.
Een karakteristieke wederopbouwvilla, een zorgvuldig ontworpen bungalow uit de jaren zestig, een fabriekshal uit het begin van de twintigste eeuw of een schoolgebouw uit de Amsterdamse School kan een enorme architectonische betekenis hebben zonder formeel beschermd te zijn. Ook zulke gebouwen vertellen iets over hun tijd, over veranderende woonwensen, nieuwe technieken en de manier waarop architecten hun maatschappelijke opdracht vormgaven. Juist daarom kiezen wij bij redres bewust voor de term bouwkunstmakelaar.
Die naam is geen marketingterm, maar een inhoudelijke keuze. Wij richten ons niet uitsluitend op monumenten en ook niet uitsluitend op erfgoed. Erfgoed omvat immers veel meer dan gebouwen alleen. Landschappen, archeologie, archieven, tradities en immaterieel erfgoed behoren daar eveneens toe. Onze aandacht gaat uit naar gebouwen die zich onderscheiden door hun architectuur, hun geschiedenis, hun ontwerpkwaliteit of hun betekenis voor de omgeving. Sommige zijn monument, andere niet. Sommige zijn eeuwenoud, andere verrassend jong. Wat hen verbindt is niet hun leeftijd, maar hun kwaliteit.
GEBOUWEN ALS GESCHIEDENISBOEK
Wie een oud gebouw aandachtig bekijkt, ziet eigenlijk een geschiedenisboek waarvan iedere generatie een hoofdstuk heeft geschreven. Een boerderij uit de achttiende eeuw kreeg grotere ramen toen glas betaalbaarder werd. Een herenhuis uit 1880 werd voorzien van elektriciteit, later van centrale verwarming en vervolgens van isolatie. De oorspronkelijke keuken verhuisde, de bedsteden verdwenen, een badkamer werd toegevoegd en tegenwoordig vinden warmtepompen, zonnepanelen en laadvoorzieningen hun plek in gebouwen die ooit werden ontworpen voor een wereld zonder elektriciteit.
Juist daarin schuilt de bijzondere kracht van bouwkunst. Goede gebouwen blijken verrassend flexibel. Zij kunnen zich aanpassen aan veranderende tijden zonder hun identiteit te verliezen. Dat maakt oude gebouwen niet alleen interessant om naar te kijken, maar vooral waardevol om te blijven gebruiken. Architectuur is geen stilstaand decor. Zij ontwikkelt zich voortdurend, generatie na generatie. Misschien is dat wel de belangrijkste reden waarom sommige gebouwen eeuwenlang blijven bestaan. Zij zijn niet alleen goed ontworpen voor de tijd waarin zij ontstonden, maar blijken ook geschikt om zich telkens opnieuw aan te passen aan de samenleving van morgen.
BEHOUDEN DOOR TE VERANDEREN
Misschien schuilt daar wel het grootste misverstand rondom oude gebouwen. Veel mensen denken dat behoud betekent dat alles moet blijven zoals het ooit was. Alsof een monument alleen waardevol is wanneer er niets meer aan verandert. In werkelijkheid is vrijwel ieder bijzonder gebouw juist blijven bestaan doordat het zich steeds opnieuw heeft aangepast aan veranderende omstandigheden. Een boerderij kreeg grotere vensters toen glas goedkoper werd, een herenhuis werd voorzien van elektriciteit en centrale verwarming, een fabriek kreeg nieuwe machines en een school werd uitgebreid toen het aantal leerlingen groeide. Wie goed kijkt, ziet dat een monument geen bevroren moment uit de geschiedenis is, maar het resultaat van eeuwen gebruik, onderhoud en verandering. Zonder die voortdurende ontwikkeling zouden veel gebouwen allang verdwenen zijn.
In de praktijk worden de begrippen hergebruik, herbestemming, transformatie, renovatie en restauratie regelmatig door elkaar gebruikt, terwijl zij ieder een eigen betekenis hebben. Hergebruik is de overkoepelende gedachte. Een bestaand gebouw blijft behouden en krijgt een nieuwe gebruiksperiode in plaats van te worden gesloopt. Daarbij kan de oorspronkelijke functie behouden blijven, maar dat hoeft niet. Een boerderij die na een grondige opknapbeurt opnieuw als boerderij wordt gebruikt, is net zo goed een vorm van hergebruik als een voormalige fabriek die een geheel nieuwe bestemming krijgt. Het uitgangspunt is steeds hetzelfde: een gebouw blijft onderdeel van onze gebouwde omgeving en krijgt opnieuw maatschappelijke betekenis.
Wanneer een gebouw een andere functie krijgt dan waarvoor het oorspronkelijk werd ontworpen of gebouwd, spreken we van herbestemming. Dat begrip komen we de laatste decennia steeds vaker tegen. Nederland kent immers kerken waarin niet langer wordt gekerkt, schoolgebouwen waarin geen onderwijs meer wordt gegeven, watertorens die geen water meer opslaan en fabrieken die hun oorspronkelijke productie verloren. Door zulke gebouwen een nieuwe functie te geven, blijven zij onderdeel van onze leefomgeving. Een kerk wordt een woonhuis, een klooster verandert in een hotel, een fabriek krijgt kantoorruimte of een culturele bestemming. Juist door een nieuwe bestemming te vinden, ontstaat vaak de economische en maatschappelijke basis om een gebouw ook daadwerkelijk te behouden.
Een nieuwe bestemming vraagt echter lang niet altijd om dezelfde ruimtelijke indeling. Daarom is vaak sprake van transformatie. Dat is het proces waarbij een bestaand gebouw door bouwkundige en ruimtelijke ingrepen geschikt wordt gemaakt voor een nieuwe of gewijzigde functie. Soms zijn die ingrepen beperkt, soms zeer ingrijpend. Er worden vloeren toegevoegd, installaties aangebracht, entrees verplaatst of ruimtes opnieuw georganiseerd. Een goede transformatie probeert daarbij niet het verleden te kopiëren, maar voegt een nieuwe laag toe die past bij de bestaande architectuur. Juist daarin schuilt de kwaliteit van een geslaagde ingreep: oud en nieuw versterken elkaar zonder dat het karakter van het gebouw verloren gaat.
Naast transformatie vindt vaak ook renovatie plaats. Daarbij staat niet de historische waarde centraal, maar het technisch en functioneel verbeteren van een gebouw. Installaties worden vernieuwd, daken geïsoleerd, kozijnen hersteld, keukens en badkamers aangepast en het comfort wordt op een eigentijds niveau gebracht. Renovatie zorgt ervoor dat een gebouw weer voldoet aan de eisen van deze tijd. Dat kan bij een woonhuis, een kantoor of een monument. Het doel is niet zozeer het verleden zichtbaar te houden, maar ervoor te zorgen dat een gebouw goed blijft functioneren.
Bij monumenten speelt daarnaast restauratie een belangrijke rol. Restaureren betekent niet dat een gebouw wordt teruggebracht naar een vermeende oorspronkelijke toestand. De restauratiefilosofie is de afgelopen eeuw juist sterk veranderd. Tegenwoordig staat het zorgvuldig behouden en herstellen van de cultuurhistorische en architectonische waarden centraal, met maximaal respect voor authentieke materialen, constructies én waardevolle historische toevoegingen uit latere perioden. Een negentiende-eeuwse uitbreiding van een zeventiende-eeuws huis kan immers net zo goed onderdeel zijn geworden van het verhaal van het gebouw. Restauratie draait daarom niet om het uitwissen van de geschiedenis, maar juist om het zichtbaar houden van de verschillende tijdlagen die een gebouw in de loop der eeuwen heeft opgebouwd.
Steeds vaker wordt aan deze begrippen nog een zesde toegevoegd: verduurzaming. Ook dat is meer dan alleen techniek. Het gaat om maatregelen die een gebouw energiezuiniger, comfortabeler en toekomstbestendiger maken. Bij monumenten vraagt dat om een zorgvuldige afweging tussen energieprestaties en het behoud van cultuurhistorische waarden. Isoleren, ventileren, warmtepompen of zonnepanelen kunnen waardevolle oplossingen zijn, mits zij passen bij het karakter van het gebouw en zorgvuldig worden ingepast. Verduurzaming is daarmee geen doel op zichzelf, maar een middel om een gebouw ook voor toekomstige generaties bruikbaar te houden.
Wie deze begrippen naast elkaar zet, ontdekt dat zij elkaar niet uitsluiten, maar juist aanvullen. Een monumentale kerk die wordt verbouwd tot woningen wordt hergebruikt en herbestemd. Om de nieuwe woonfunctie mogelijk te maken vindt een transformatie plaats. Voor comfort en techniek is renovatie nodig, terwijl historische onderdelen zorgvuldig worden gerestaureerd en tegelijkertijd wordt gezocht naar passende verduurzamingsmaatregelen. Al deze ingrepen dienen uiteindelijk hetzelfde doel: ervoor zorgen dat een bijzonder gebouw niet alleen zijn geschiedenis bewaart, maar ook een geloofwaardige toekomst krijgt.
DE MEEST DUURZAME KEUZE STAAT ER VAAK AL
Duurzaamheid wordt tegenwoordig vaak verbonden met nieuwbouw, innovatieve technieken en energielabels. Dat is begrijpelijk, maar het vertelt slechts een deel van het verhaal. In ieder bestaand gebouw schuilt namelijk een enorme hoeveelheid opgeslagen energie. De bakstenen zijn ooit gebakken, het hout is gezaagd, het natuursteen gewonnen en de constructie gebouwd. Al die materialen vertegenwoordigen grondstoffen, arbeid en vakmanschap die al lang geleden zijn geïnvesteerd.
Daarom is het meest duurzame gebouw vaak niet het nieuwste gebouw, maar het gebouw dat er al staat. Dat betekent uiteraard niet dat een monument niet mag veranderen. Integendeel. Juist door zorgvuldig te verduurzamen kan een historisch gebouw ook in de toekomst comfortabel worden bewoond of gebruikt. De uitdaging is om moderne technieken toe te passen zonder de kwaliteiten van het gebouw uit het oog te verliezen. Iedere ingreep vraagt daarom om maatwerk, niet omdat monumenten kwetsbaar zijn, maar omdat ieder gebouw een eigen geschiedenis en een eigen karakter heeft.
RENTMEESTERSCHAP
Tijdens bezichtigingen ontmoet ik regelmatig eigenaren die tientallen jaren voor een bijzonder gebouw hebben gezorgd. Opvallend genoeg spreken zij zelden over bezit. Zij vertellen over verantwoordelijkheid. Over het vervangen van een leiendak, het herstellen van een kozijn of het restaureren van glas-in-lood, niet omdat de marktwaarde daardoor stijgt, maar omdat het gebouw dat verdient. Zij beseffen dat zij slechts één hoofdstuk toevoegen aan een verhaal dat lang vóór hen begon.
Dat gevoel wordt vaak samengevat in het begrip rentmeesterschap. Een eigenaar van een monument of bijzonder woonhuis weet dat hij onderdeel is van een veel langere geschiedenis. Vele generaties gingen hem voor en vele generaties zullen volgen. Iedere eigenaar voegt een hoofdstuk toe aan een boek dat nooit echt af is. Misschien verklaart dat ook waarom zoveel particuliere eigenaren bereid zijn om tijd, geld en aandacht in hun gebouw te investeren. Niet alleen voor zichzelf, maar ook voor degenen die na hen komen.
WAAROM BOUWKUNSTMAKELAAR?
Dat is ook de reden waarom wij ons sinds 2003 bewust bouwkunstmakelaar noemen. Niet monumentenmakelaar en ook niet erfgoedmakelaar. Beide begrippen zijn waardevol, maar zij beschrijven slechts een deel van ons werk.
Een monumentenmakelaar zou zich uitsluitend richten op gebouwen met een beschermde status. Daarmee zou een groot deel van de bijzondere architectuur buiten beeld blijven. Denk aan karakteristieke wederopbouwvilla’s, moderne woonhuizen van toonaangevende architecten, industriële gebouwen of bijzondere objecten uit de twintigste eeuw die misschien nog geen monument zijn, maar wel een grote architectonische betekenis hebben.
De term erfgoedmakelaar is juist veel breder. Erfgoed omvat ook landschappen, archeologie, archieven, molens, tradities en immaterieel cultureel erfgoed. Onze expertise ligt bij de gebouwde omgeving. Bij architectuur. Bij gebouwen waarin ontwerp, techniek, geschiedenis, materiaalgebruik en toekomst samenkomen.
Het begrip bouwkunst vat dat beter samen. Goede architectuur is immers meer dan een optelsom van stenen, hout en glas. Zij vertelt iets over de samenleving waarin zij ontstond, over de mensen die haar ontwierpen, bouwden en gebruikten en over de generaties die haar telkens opnieuw hebben aangepast. Precies dat verhaal proberen wij zichtbaar te maken. Niet alleen tijdens een verkoop, maar ook in de manier waarop wij gebouwen onderzoeken, presenteren en positioneren.
LEREN KIJKEN
Misschien bewaren we oude huizen uiteindelijk niet omdat ze oud zijn. Leeftijd alleen is immers geen kwaliteit. We bewaren gebouwen omdat zij ons iets vertellen wat niet opnieuw gebouwd kan worden. Zij laten zien hoe generaties vóór ons leefden, werkten, bouwden en dachten. Iedere balk, iedere gevel en iedere verbouwing vormt een onderdeel van dat grotere verhaal.
Goede architectuur verbindt verleden, heden en toekomst. Zij blijft niet bestaan doordat zij onveranderd blijft, maar juist doordat iedere generatie bereid is haar zorgvuldig aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Dat is misschien wel de belangrijkste les die oude gebouwen ons leren. Behoud is geen terugkijken. Behoud is vooruitdenken.
Misschien is dat uiteindelijk ook de kern van redres. Sinds 2003 begeleiden wij de verkoop van monumenten, architectuur, vintage en bijzonder vastgoed. Niet omdat gebouwen alleen een economische waarde vertegenwoordigen, maar omdat sommige gebouwen de moeite waard zijn om door te geven. Iedere verkoop markeert het einde van het ene hoofdstuk en het begin van een nieuw. Zo blijft bouwkunst leven, niet als een herinnering aan het verleden, maar als een blijvend onderdeel van de samenleving van morgen.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
