Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #73: LICHT IN HUIS. VAN KAARS TOT SLIMME VERLICHTING
LICHT WAS EEUWENLANG EEN LUXE
Wanneer we een woning bezichtigen, horen we vaak dezelfde opmerking. “Wat een prachtig licht.” Opvallend genoeg hebben we het dan zelden over de lampen, maar bijna altijd over het daglicht dat door de ramen naar binnen valt. Licht bepaalt hoe we een ruimte ervaren. Het maakt een kamer groter of juist intiemer, laat materialen tot leven komen en beïnvloedt ongemerkt hoe prettig we ons ergens voelen. Toch staan we zelden stil bij de vraag hoe bijzonder dat eigenlijk is. Pas wanneer we een paar eeuwen teruggaan, ontdekken we dat licht ooit een kostbaar bezit was en dat de architectuur zich daar volledig naar moest voegen.
Tot ver in de negentiende eeuw leefden mensen grotendeels volgens het ritme van de zon. De dag begon wanneer het licht werd en liep langzaam ten einde zodra de schemer inviel. Natuurlijk waren er kaarsen, olielampen en later petroleumlampen, maar die boden slechts een beperkte hoeveelheid licht. Bovendien waren ze duur. Een kaars brandde langzaam op, olie moest worden gekocht en iedere avond kostte letterlijk geld. Licht werd daarom zuinig gebruikt. Men verlichtte niet een hele kamer, maar alleen dat kleine deel waar op dat moment werd gewerkt of gegeten.
Dat zien we prachtig terug in De Aardappeleters van Vincent van Gogh uit 1885. Het schilderij laat een eenvoudig boerengezin zien dat rondom één olielamp aan tafel zit. De gezichten worden zacht verlicht, terwijl de rest van de ruimte vrijwel volledig in het donker verdwijnt. Van Gogh schilderde daarmee niet alleen een familieportret, maar ook de werkelijkheid van het dagelijks leven. Zo zagen miljoenen woonkamers er ’s avonds uit. Licht was schaars en concentreerde zich rond één tafel, één gezin en één lamp.
ARCHITECTUUR VOLGDE HET DAGLICHT
Juist omdat kunstlicht zo beperkt was, werd een woning ontworpen om overdag zo veel mogelijk van het beschikbare zonlicht te profiteren. Ramen kregen een strategische plaats, woonvertrekken lagen aan de zonnige zijde van het huis en werkplekken werden zo dicht mogelijk bij het venster ingericht. Wie moest lezen, naaien of repareren, schoof letterlijk naar het raam toe. Daglicht was geen esthetische kwaliteit, maar een dagelijkse noodzaak.
Daarbij speelde ook de techniek een belangrijke rol. Vensterglas was eeuwenlang kostbaar. Grote glasvlakken waren eenvoudigweg onbetaalbaar en bovendien technisch lastig te vervaardigen. Daarom bestonden ramen uit kleine glasruitjes die met lood of houten roeden bijeen werden gehouden. Niet omdat men dat mooier vond, maar omdat de techniek niet anders toeliet. Pas veel later werden grotere glasplaten betaalbaar en veranderde ook de architectuur.
In monumentale huizen is die geschiedenis nog altijd zichtbaar. De diepe neggen van oude gevels, de relatief kleine raamopeningen en de zorgvuldig gekozen oriëntatie vertellen hoe belangrijk daglicht ooit was. Een boerderij kreeg haar woonvertrekken aan de zonnige zijde van het erf, terwijl stallen minder daglicht nodig hadden. Grachtenhuizen plaatsten de representatieve kamers op de bel-etage, waar meer licht binnenviel dan op straatniveau. Zelfs de hoogte van plafonds en de plaats van trappen werden beïnvloed door de zoektocht naar voldoende daglicht.
DE AVOND VERANDERDE VOORGOED
De grootste revolutie begon misschien niet met een architect, maar met een gloeidraad. Eerst verscheen het gaslicht in steden en later deed de elektrische verlichting haar intrede. Voor het eerst in de geschiedenis konden mensen hun huis werkelijk verlichten zonder voortdurend rekening te houden met de kosten van iedere brandende kaars of olielamp. De avond werd langer. Er kon worden gelezen, gestudeerd, gewerkt en bezoek ontvangen lang nadat de zon was ondergegaan.
Dat veranderde niet alleen het dagelijks leven, maar ook de architectuur. Woningen hoefden niet langer uitsluitend rondom het daglicht te worden georganiseerd. Kamers die vroeger alleen overdag prettig bruikbaar waren, konden nu ook ’s avonds functioneren. De woonkamer werd steeds meer de centrale plek van het gezin en langzaam ontstond een heel ander ritme van wonen en leven.
VAN FUNCTIONEEL NAAR SFEERVOL
Na de tweede Wereldoorlog veranderde verlichting opnieuw ingrijpend. De TL-buis deed haar intrede en werd het symbool van vooruitgang. Scholen, kantoren, werkplaatsen en fabrieken werden ineens helder en gelijkmatig verlicht. Ook in veel woningen verschenen TL-armaturen boven het aanrecht, in de garage of in de bijkeuken. Vanuit het huidige perspectief noemen we dat licht vaak kil, maar destijds betekende het vooral één ding: je kon eindelijk alles goed zien. Functionaliteit stond voorop. Licht hoefde niet mooi te zijn, zolang het maar voldoende was.
In de decennia daarna verschoof de aandacht langzaam van hoeveelheid naar kwaliteit. Halogeenverlichting bracht warmere kleuren en maakte het mogelijk om schilderijen, boekenkasten of bijzondere architectonische details gericht uit te lichten. Tegenwoordig heeft ledverlichting die ontwikkeling verder doorgezet. We kiezen niet alleen hoeveel licht we willen, maar ook welke kleurtemperatuur daarbij past. Warm licht tijdens het eten, helder licht tijdens het werken en subtiele accenten om een ruimte meer diepte te geven. Verlichting is daarmee onderdeel geworden van het interieurontwerp.
Misschien is dat wel de grootste verandering van allemaal. Eeuwenlang gebruikten we licht om iets te kunnen zien. Tegenwoordig gebruiken we licht vooral om iets te kunnen beleven.
LICHT BEPAALT MEER DAN WE DENKEN
Misschien is het juist daarom dat licht tegenwoordig zo’n belangrijke rol speelt bij architectuur. We zien een gebouw immers nooit los van de manier waarop het wordt verlicht. Dezelfde woonkamer kan op een grijze winterochtend koel en afstandelijk ogen, terwijl zij tijdens het laatste zonlicht van een zomeravond warmte en rust uitstraalt. Het gebouw is niet veranderd. Alleen het licht is anders. Toch ervaren wij de ruimte als totaal verschillend.
Architecten weten dat al eeuwen. Zij ontwerpen niet alleen muren, vloeren en daken, maar ook de route die het daglicht gedurende de dag door een gebouw aflegt. In een goed ontworpen woning valt het ochtendlicht misschien in de keuken, bereikt de middagzon de woonkamer en kleurt de avondzon het terras. Licht wordt daarmee een onzichtbaar bouwmateriaal. Je kunt het niet vastpakken, maar het bepaalt wel hoe een gebouw voelt.
Dat verklaart ook waarom sommige huizen direct prettig aanvoelen zonder dat we precies kunnen uitleggen waarom. Ons brein reageert voortdurend op licht. Warme kleurtemperaturen geven een gevoel van rust en geborgenheid, terwijl koel wit licht juist alertheid stimuleert. Binnen de neuromarketing wordt al jaren onderzocht hoe licht ons gedrag beïnvloedt. Winkels gebruiken warmere verlichting om klanten langer te laten blijven, restaurants stemmen hun verlichting af op de gewenste sfeer en hotels besteden veel aandacht aan de overgang tussen dag- en avondlicht. Ons gevoel blijkt veel minder rationeel dan we vaak denken.
Hetzelfde gebeurt tijdens een bezichtiging. Mensen zijn ervan overtuigd dat zij een woning objectief beoordelen, maar ongemerkt spelen licht, kleur en schaduw een belangrijke rol. Een woonkamer waarin het zachte avondlicht over een houten vloer valt, voelt anders dan dezelfde ruimte onder fel, koud kunstlicht. Materialen krijgen meer diepte, kleuren worden warmer en een ruimte oogt uitnodigender. Dat is geen trucje. Het is de manier waarop onze hersenen ruimtes waarnemen.
DAAROM FOTOGRAFEREN WIJ NIET ZOMAAR EEN HUIS
Dat is ook de reden waarom architectuurfotografie veel meer is dan het registreren van een gebouw. Een goede fotograaf wacht soms uren op het juiste moment van de dag. Niet omdat het gebouw dan verandert, maar omdat het licht de architectuur zichtbaar maakt zoals zij bedoeld is. Metselwerk krijgt reliëf, natuursteen laat zijn structuur zien en glas begint te leven doordat het de omgeving weerspiegelt. Een woning die om twaalf uur ’s middags vlak oogt, kan twee uur later een totaal andere uitstraling hebben.
Bij redres besteden wij daar veel aandacht aan. Niet omdat mooi licht een huis beter maakt, maar omdat goed licht laat zien wat er al aanwezig is. Architectuur draait immers om verhoudingen, materiaalgebruik, detaillering en ruimtelijkheid. Juist die kwaliteiten worden zichtbaar wanneer een gebouw onder de juiste omstandigheden wordt gefotografeerd. Daarom plannen wij fotografie niet alleen op basis van de agenda, maar ook op basis van de stand van de zon, de oriëntatie van het gebouw en de weersomstandigheden. Dat vraagt soms geduld, maar levert beelden op die recht doen aan de architectuur.
Hetzelfde geldt voor bezichtigingen. Natuurlijk branden lampen wanneer dat nodig is, maar het liefst laten we een woning zoveel mogelijk spreken met het natuurlijke daglicht waarvoor zij ooit is ontworpen. Zeker bij monumenten en bijzondere woonhuizen vertelt het invallende zonlicht vaak meer over de kwaliteit van een ruimte dan welke lamp ook.
DE TOEKOMST VAN HET LICHT
Intussen ontwikkelt verlichting zich verder. Ledlampen gebruiken nog maar een fractie van de energie die een gloeilamp verbruikte en slimme systemen passen de lichtkleur automatisch aan het moment van de dag aan. Overdag helder en activerend, ’s avonds warmer en rustiger. Daarmee keert eigenlijk een eeuwenoud principe terug. Niet langer leven wij uitsluitend met het ritme van de zon, maar we proberen dat natuurlijke ritme wel opnieuw naar binnen te halen.
Dat is een interessante ontwikkeling. Eeuwenlang probeerden we de beperkingen van de natuur te overwinnen door steeds meer kunstlicht toe te voegen. Nu ontdekken we juist opnieuw hoe belangrijk natuurlijk daglicht is voor ons welzijn, onze concentratie en ons slaapritme. Architecten besteden daarom steeds meer aandacht aan daglichttoetreding, zichtlijnen en de relatie tussen binnen en buiten. Moderne techniek brengt ons in zekere zin terug bij een inzicht dat bouwmeesters eeuwen geleden al hadden: een goed gebouw begint met goed licht.
Misschien kijken we daardoor ook anders naar oude huizen. Hun ramen zijn vaak kleiner dan we tegenwoordig gewend zijn, maar ze zijn zelden willekeurig geplaatst. Iedere opening is zorgvuldig gekozen, iedere vensterbank vertelt iets over de stand van de zon en iedere ruimte is ontworpen vanuit de mogelijkheden van het beschikbare daglicht. Wat op het eerste gezicht eenvoudig lijkt, blijkt bij nadere beschouwing het resultaat van eeuwen ervaring.
Licht is daarmee veel meer dan een praktische voorziening. Het bepaalt hoe wij een gebouw zien, hoe wij een ruimte beleven en zelfs hoe wij ons voelen. Misschien zeggen we daarom tijdens een bezichtiging zo vaak: “Wat een mooi licht.” Eigenlijk bedoelen we iets heel anders. We zeggen niet alleen iets over de zon of de lampen. We zeggen dat een gebouw ons raakt. En misschien is dat wel het grootste compliment dat architectuur kan krijgen.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
