Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #60: BOEKEN. WAAROM EEN BOEKENKAST MEER VERTELT DAN JE DENKT
VERTEL MIJ WELKE BOEKEN IEMAND BEZIT EN IK VERTEL WIE ER WOONT
Wanneer ik een bijzonder huis binnenloop, merk ik dat mijn blik bijna vanzelf naar de boekenkast wordt getrokken. Niet omdat ik wil weten hoeveel boeken iemand bezit, maar omdat een boekenkast iets vertelt wat je nergens anders in een woning terugvindt. De titels, de slijtage van de ruggen, de manier waarop de boeken zijn gerangschikt en zelfs de onderwerpen die ontbreken, geven vaak een verrassend inkijkje in de bewoners.
Architectuur, kunstgeschiedenis, tuinontwerp, filosofie, reizen, literatuur of koken. Een boekenkast laat zien waar iemand nieuwsgierig naar is, waar hij zich in heeft verdiept en welke verhalen hem hebben gevormd. Misschien zegt een goed gevulde boekenkast wel meer over een bewoner dan een lang gesprek.
Juist daarom zijn boeken veel meer dan papier en inkt. Zij maken onderdeel uit van de identiteit van een huis.
EEN BOEK WAS OOIT EEN KOSTBAAR BEZIT
Dat is nauwelijks nog voor te stellen. Tegenwoordig bestellen we een boek met één druk op de knop en staat vrijwel alle kennis ook digitaal tot onze beschikking. Eeuwenlang was een boek echter een kostbaar object dat met de hand werd geschreven. Voordat Johannes Gutenberg rond 1450 de boekdrukkunst ontwikkelde, kostte het overschrijven van één boek maanden of zelfs jaren.
Een complete Bijbel vertegenwoordigde soms de waarde van een klein huis. Boeken werden zorgvuldig bewaard, vastgelegd in boedelinventarissen en vaak van generatie op generatie doorgegeven. Zij waren niet alleen een bron van kennis, maar ook een investering.
Na de uitvinding van de boekdrukkunst werden boeken langzaam betaalbaarder. Toch bleef een goed gevulde bibliotheek nog eeuwenlang een teken van welstand, ontwikkeling en maatschappelijke positie.
DE BOEKENKAST ALS VISITEKAARTJE
Net zoals wij tegenwoordig nieuwsgierig zijn naar iemands website, LinkedIn-profiel of sociale media, keken bezoekers vroeger naar de boekenkast. Welke auteurs stonden er? Ging het om klassieke literatuur, architectuur, theologie, recht, plantkunde, geschiedenis of reisverhalen? De inhoud van een bibliotheek vertelde wie de eigenaar was, zonder dat daar één woord voor nodig was.
Juist daarom kregen bibliotheken vaak een prominente plaats in een woning. Niet verstopt op zolder, maar zichtbaar in de studeerkamer, salon of ontvangstkamer. De boekenkast vormde een visitekaartje van de bewoners en liet zien welke kennis en interesses binnen het huis aanwezig waren.
In zekere zin verschilt dat nauwelijks van nu. Ook vandaag vertellen onze boeken nog altijd wie wij zijn.
ARCHITECTUUR EN BOEKENKASTEN VORMDEN ÉÉN GEHEEL
In veel herenhuizen, buitenplaatsen en monumentale villa’s werden boekenkasten speciaal voor het huis ontworpen. Zij maakten onderdeel uit van de betimmering en werden uitgevoerd in hetzelfde hout als deuren, lambriseringen en schouwen. Architect en meubelmaker werkten samen aan een interieur waarin alles op elkaar was afgestemd.
Daardoor voelt een ingebouwde bibliotheek heel anders aan dan een losse kast tegen de muur. Zij lijkt niet geplaatst, maar gegroeid uit het gebouw zelf. Dat verklaart ook waarom zulke bibliotheken vaak behouden blijven, zelfs wanneer het interieur meerdere keren wordt vernieuwd.
Voor een bouwkunstmakelaar zijn dat waardevolle onderdelen van een woning. Zij vertellen hoe het huis oorspronkelijk werd gebruikt en laten zien dat architectuur niet ophoudt bij de gevel.
BOEKEN DRAGEN HUN EIGEN GESCHIEDENIS MEE
Wie een oud boek openslaat, ontdekt vaak dat niet alleen de tekst interessant is. Op de eerste pagina prijkt soms een ex libris, een eigendomsstempel of een familiewapen. In de marge staan aantekeningen van vorige eigenaren en tussen de pagina’s ligt misschien nog een oude brief, een gedroogd blad of een vergeelde krantenknipsel.
Daardoor krijgt ieder boek een eigen geschiedenis. Het vertelt niet alleen het verhaal van de schrijver, maar ook van de lezers die het boek door de jaren heen in handen hebben gehad.
Sommige bibliotheken zijn daardoor bijna familiearchieven geworden. Zij bewaren niet alleen kennis, maar ook herinneringen.
DE GEUR VAN EEN BIBLIOTHEEK
Iedereen die een oude bibliotheek binnenloopt, herkent het onmiddellijk. De geur van leer, papier, hout en was vormt een onlosmakelijk onderdeel van de ruimte. Het is een geur die je nergens anders tegenkomt en die onmiddellijk een gevoel van rust en concentratie oproept.
Misschien is dat ook de reden waarom historische bibliotheken zo’n bijzondere aantrekkingskracht hebben. Zij nodigen uit om even stil te staan, een boek uit de kast te nemen en jezelf te verliezen in een verhaal dat soms al eeuwen oud is.
Een bibliotheek spreekt daardoor niet alleen onze ogen aan, maar ook onze andere zintuigen.
VAN ENCYCLOPEDIE NAAR INTERNET
Gedurende de twintigste eeuw groeiden boekenkasten gestaag verder. Vrijwel ieder gezin bezat encyclopedieën, woordenboeken, atlassen en complete verzamelwerken. Wie iets wilde weten, liep naar de boekenkast.
Met de komst van internet veranderde dat razendsnel. De informatie waarvoor vroeger meters boekenplank nodig waren, past tegenwoordig in een smartphone. Complete encyclopedieën verdwenen uit de woonkamer en maakten plaats voor zoekmachines.
Toch verdwenen boeken niet. Hun functie veranderde.
Wij kopen tegenwoordig zelden nog een boek omdat de informatie nergens anders beschikbaar is. We kopen een boek omdat we een onderwerp echt willen begrijpen, omdat we verdieping zoeken of omdat we de manier waarop een auteur naar de wereld kijkt willen leren kennen.
Daardoor is de boekenkast opnieuw persoonlijk geworden.
DE BOEKENKAST VERTELT NOG STEEDS WIE JE BENT
Tijdens de coronapandemie gebeurde iets opmerkelijks. Miljoenen mensen gingen videobellen vanuit huis. Zonder dat we het beseften, kozen velen ervoor om een boekenkast als achtergrond te gebruiken. Daarmee deden we eigenlijk precies hetzelfde als de welgestelde burger uit de zeventiende eeuw.
Ook toen liet een boekenkast zien wie je was.
Alleen veranderde het decor van de ontvangkamer naar een beeldscherm.
De behoefte om via boeken iets over jezelf te vertellen is dus verrassend tijdloos gebleven.
LEREN KIJKEN
Als bouwkunstmakelaar kijk ik daarom altijd even naar een boekenkast wanneer ik een bijzonder huis binnenkom. Niet uit nieuwsgierigheid naar de waarde van de boeken, maar naar de verhalen die zij vertellen. Een kast vol architectuurboeken verraadt een andere bewoner dan een verzameling reisverhalen, poëzie, filosofie of tuinboeken. De boeken laten zien waar iemand zich een leven lang in heeft verdiept en waar zijn nieuwsgierigheid lag.
Bij redres geloven we dat architectuur niet ophoudt bij muren, vloeren en plafonds. Ook de voorwerpen die een huis generaties lang hebben gevuld, maken deel uit van zijn geschiedenis. Een bibliotheek is daarom veel meer dan een verzameling boeken. Zij vormt een portret van de bewoners, opgebouwd uit duizenden pagina’s.
De volgende keer dat je een monument bezoekt, kijk dan niet alleen naar de architectuur. Loop ook eens naar de boekenkast en laat je blik langs de ruggen van de boeken glijden. Grote kans dat je ontdekt dat niet alleen het huis een verhaal vertelt, maar ook de boeken die er al jaren of misschien zelfs eeuwen een vaste plaats hebben gevonden. Soms leer je de bewoners kennen zonder dat je ooit een woord met hen hebt gewisseld. Dat is misschien wel de grootste kracht van een bibliotheek. Zij bewaart niet alleen kennis, maar ook een leven.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
