Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #74: PRIVACY. VAN BEDSTEDE TOT BADKAMER EN SUITE
WONEN WAS OOIT EEN GEZAMENLIJKE BEZIGHEID
Privacy lijkt tegenwoordig een vanzelfsprekend onderdeel van wonen. We sluiten de voordeur achter ons, trekken ons terug in een werkkamer, nemen een douche achter een gesloten deur en slapen in een eigen slaapkamer. Bij het ontwerpen van een woning denken we automatisch na over privéruimtes voor ouders, kinderen, logees en soms zelfs een werkplek. Toch is dat idee verrassend jong. Eeuwenlang leefden mensen veel dichter op elkaar dan wij ons vandaag nog kunnen voorstellen.
Wie de schilderijen van Jan Steen aandachtig bekijkt, ziet een wereld waarin vrijwel alles zich in dezelfde ruimte afspeelt. Kinderen spelen tussen de volwassenen, bezoekers lopen zonder veel ceremonie naar binnen, er wordt gekookt, gegeten, gewerkt, muziek gemaakt en gediscussieerd. Het huishouden vormt één levendig geheel. Voor onze ogen oogt het druk en chaotisch, maar voor tijdgenoten was dit het gewone dagelijkse leven. De woning was geen verzameling afgesloten kamers, maar één gedeelde leefwereld waarin wonen, werken en opvoeden voortdurend in elkaar overliepen.
Dat betekende niet dat mensen geen behoefte hadden aan rust of afzondering. Hun opvattingen over privé en openbaar waren eenvoudig anders dan de onze. Veel handelingen die wij tegenwoordig achter gesloten deuren verrichten, vonden plaats in het bijzijn van familieleden of huisgenoten. Pas wanneer je dat beseft, ga je ook anders naar oude huizen kijken.
DE BEDSTEDE ALS EIGEN WERELD
Wie vandaag een monumentale boerderij of een historisch stadshuis bezoekt, kijkt vaak met verwondering naar de bedsteden. Ze lijken klein en benauwd, maar eeuwenlang vormden zij juist een slimme oplossing. De afgesloten slaapruimte hield de warmte vast en bood tegelijkertijd iets wat in veel woningen nauwelijks bestond: een eigen plek.
Wanneer de deurtjes werden gesloten, ontstond een kleine wereld binnen een veel grotere leefruimte. Dat was geen volledige privacy zoals wij die vandaag kennen, maar wel een vorm van afzondering. Voor veel gezinnen was de bedstede waarschijnlijk de meest besloten plek van het huis.
Ook de plattegronden van historische woningen vertellen hetzelfde verhaal. Gangen kwamen nauwelijks voor. Om een kamer of verdieping te bereiken liep men vaak dwars door andere vertrekken. De architectuur laat zien dat gezinnen veel dichter op elkaar leefden dan tegenwoordig. Een huis was niet ontworpen voor individuele bewoners, maar voor een huishouden dat vrijwel alles samen deed.
DE NEGENTIENDE EEUW VERANDERDE HET WONEN
Vanaf de negentiende eeuw veranderde de samenleving ingrijpend. Onder invloed van de opkomende burgerlijke cultuur en de Victoriaanse moraal kregen begrippen als fatsoen, huiselijkheid en persoonlijke levenssfeer een veel grotere betekenis. Het gezin werd steeds meer een besloten wereld waarin ieder gezinslid langzaam een eigen plaats kreeg.
Die maatschappelijke ontwikkeling is letterlijk terug te zien in de architectuur. Woningen kregen gangen waardoor kamers afzonderlijk bereikbaar werden. Ouders kregen een eigen slaapkamer, kinderen kregen vaker een eigen kamer en ontvangstruimten werden gescheiden van de privévertrekken. Het huis werd verdeeld in een openbaar en een privédeel.
Ook de kleding veranderde. Lange jurken, hoge kragen en strengere omgangsvormen laten zien dat lichamelijke bedekking en persoonlijke beslotenheid steeds belangrijker werden. Het is geen toeval dat juist in dezelfde periode woningen steeds meer afzonderlijke kamers kregen. Architectuur volgt niet alleen technische ontwikkelingen, maar vooral maatschappelijke veranderingen.
DE BADKAMER ALS STILLE REVOLUTIE
Misschien is geen enkele ruimte zo sterk verbonden met privacy als de badkamer. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar eeuwenlang bestond zo’n ruimte eenvoudigweg niet. Men waste zich aan een waskom, gebruikte een teil of bezocht een badhuis. Een eigen badkamer was voor de meeste mensen ondenkbaar.
Toch verliep die ontwikkeling niet overal gelijk. Tijdens ons werk komen wij soms huizen tegen die hun tijd ver vooruit waren. Zo mochten wij de verkoop begeleiden van Buitenplaats Beukenhorst in Wassenaar. Achter de hoofdslaapkamer bevindt zich daar een vrijwel gaaf bewaard gebleven badkamer uit omstreeks 1845. In de vloer ligt een verzonken zinken bad dat met houten luiken kon worden afgedekt. Achter de badkamer bevindt zich een ketelhuis waar een knecht het water verwarmde voordat de vrouwe des huizes haar bad kon nemen. Via een reservoir werd het warme water naar het bad geleid. Op een moment dat badkamers voor vrijwel niemand vanzelfsprekend waren, beschikte deze buitenplaats al over een bijzonder luxe voorziening.
Dat maakt geschiedenis soms verrassend tastbaar. Mijn eigen vader groeide op in een gezin met zeven kinderen. Nog bijna een eeuw later was het wekelijkse bad in een zinken tobbe de gewoonste zaak van de wereld. Het water werd op het fornuis verwarmd, de tobbe stond in de keuken of woonkamer en het hele gezin gebruikte hetzelfde bad, meestal in een vaste volgorde. Terwijl sommige buitenplaatsen halverwege de negentiende eeuw al een verwarmde badkamer hadden, was een eigen badkamer voor veel Nederlandse gezinnen zelfs na de Tweede Wereldoorlog nog een onbereikbare luxe.
Pas in de twintigste eeuw werden stromend water, riolering en sanitaire voorzieningen gemeengoed. De badkamer werd een vanzelfsprekend onderdeel van de woning en persoonlijke verzorging verhuisde definitief achter een gesloten deur. Daarmee veranderde niet alleen de woning, maar ook onze beleving van hygiëne, comfort en privacy.
VIER ONTWIKKELINGEN VERTELLEN HET VERHAAL VAN WONEN
Wie oude huizen leert lezen, ontdekt dat de geschiedenis van het wonen eigenlijk langs vier lijnen verloopt. De eerste is privacy. Van een bedstede met gesloten deurtjes groeide het huis uit tot een woning waarin vrijwel iedereen een eigen slaapkamer heeft en de badkamer direct aan de hoofdslaapkamer kan grenzen.
De tweede ontwikkeling is ruimte. Waar gezinnen vroeger met velen in één of enkele vertrekken leefden, beschikt een gemiddeld huishouden tegenwoordig over aanzienlijk meer vierkante meters. Kamers kregen een eigen functie. Er kwamen woonkamers, kinderkamers, werkkamers, badkamers en hobbyruimtes. Niet alleen de woning werd groter, ook de ruimte per persoon nam sterk toe.
De derde ontwikkeling zien we in de materialen. Leemvloeren maakten plaats voor natuursteen, houten vloeren, parket en later nieuwe materialen zoals linoleum en gietvloeren. Enkel glas werd dubbel en inmiddels zelfs driedubbel glas. Massieve muren kregen isolatie, daken werden beter opgebouwd en bouwmaterialen ontwikkelden zich voortdurend. Tegelijkertijd blijven veel historische materialen juist gewaardeerd vanwege hun vakmanschap, uitstraling en levensduur.
De vierde ontwikkeling betreft de voorzieningen. Stromend water, riolering, gas, elektriciteit, centrale verwarming, telefoon, internet, zonnepanelen, warmtepompen en slimme installaties hebben het wonen ingrijpender veranderd dan we ons vaak realiseren. Wat ooit pure luxe was, beschouwen wij nu als vanzelfsprekend. En waarschijnlijk zullen toekomstige generaties hetzelfde denken over de innovaties die wij vandaag nog bijzonder vinden.
EEN HUIS VERTELT HOE EEN SAMENLEVING LEEFDE
Misschien is dat wel de mooiste les die oude huizen ons leren. Een plattegrond is nooit zomaar een verzameling kamers. Zij vertelt hoe mensen met elkaar samenleefden, hoe zij dachten over gezin, opvoeding, hygiëne en comfort. Een bedstede vertelt een ander verhaal dan een slaapkamer met een badkamer en suite. Een woonkeuken zegt iets anders dan een afgesloten kookvertrek en een lange gang vertelt misschien wel net zoveel over de negentiende eeuw als een geschiedenisboek.
Wanneer wij als redres een monument, architectuurwoning of ander bijzonder gebouw bezoeken, kijken wij daarom niet alleen naar muren, vloeren en daken. Wij proberen ook te begrijpen waarom een huis juist zo is ontworpen en hoe het zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Achter iedere gang, iedere slaapkamer, iedere badkamer en iedere aanbouw schuilt een maatschappelijke verandering. Juist daardoor wordt architectuur zo boeiend. Zij laat niet alleen zien hoe mensen bouwden, maar vooral hoe mensen leefden. Misschien is dat wel de meest persoonlijke geschiedenis die een gebouw kan vertellen.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
