Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #75: HOEVEEL RUIMTE HEEFT EEN MENS EIGENLIJK NODIG?
GROTER IS NIET ALTIJD BETER
Loop een monumentale boerderij, een arbeiderswoning of een grachtenpand binnen en het eerste wat opvalt, is vaak niet de architectuur zelf, maar de manier waarop mensen er leefden. Gezinnen met zes, acht of soms tien kinderen waren heel gewoon. Er werd gekookt, gegeten, gewerkt en geslapen in een beperkt aantal vertrekken. De woonkamer zoals wij die kennen bestond vaak niet eens. Iedere vierkante meter had meerdere functies.
Vergelijk dat eens met een woning van vandaag. Kinderen hebben vaak ieder een eigen slaapkamer. Er is een badkamer boven, een toilet beneden, een werkkamer, een bijkeuken en soms zelfs een inloopkast. Het aantal mensen per huishouden is de afgelopen eeuw sterk afgenomen, terwijl de beschikbare woonruimte juist enorm is toegenomen.
Dat roept een interessante vraag op. Hebben wij werkelijk meer ruimte nodig dan onze voorouders, of zijn vooral onze verwachtingen veranderd?
WONEN WERD EEN MAATSCHAPPELIJKE OPGAVE
Aan het einde van de negentiende eeuw woonden veel Nederlandse gezinnen onder omstandigheden die wij ons nauwelijks nog kunnen voorstellen. In de snel groeiende steden leefden complete families in kleine, vochtige woningen zonder riolering, voldoende daglicht of goede ventilatie. Meerdere kinderen deelden één slaapkamer en soms zelfs één bedstede. Niet alleen comfort ontbrak, ook de volksgezondheid stond onder druk. Ziekten als tuberculose konden zich gemakkelijk verspreiden.
Met de Woningwet van 1901 kwam daarin een fundamentele verandering. Voor het eerst stelde de overheid eisen aan de kwaliteit van woningen. Gemeenten kregen de mogelijkheid om krotten onbewoonbaar te verklaren, woningbouwverenigingen konden met steun van de overheid gezonde arbeiderswoningen bouwen en nieuwbouwwoningen moesten voldoen aan minimale eisen voor daglicht, ventilatie en leefruimte.
Dat veranderde niet alleen onze steden, maar ook onze manier van wonen. Goede huisvesting werd niet langer beschouwd als een voorrecht voor welgestelden, maar als een maatschappelijke verantwoordelijkheid. De woning werd een plek waar gezondheid, comfort en gezinsleven centraal kwamen te staan. Veel vanzelfsprekendheden van vandaag vinden hun oorsprong in die ene wet uit 1901.
VAN SLAAPPLAATS NAAR LEEFRUIMTE
Gedurende de twintigste eeuw groeiden woningen gestaag. Gezinnen werden kleiner, terwijl huizen groter werden. Niet alleen nam het aantal vierkante meters toe, ook de functies van de verschillende ruimtes veranderden.
De woonkamer werd een plek om samen te leven in plaats van uitsluitend te eten. Kinderen kregen een eigen slaapkamer. De badkamer werd een vaste ruimte in huis. Er kwam plaats voor hobby’s, studeren en later ook thuiswerken. Waar een woning vroeger vooral beschutting bood, werd zij steeds meer ingericht op comfort en persoonlijke ontwikkeling.
Toch vertelt het aantal vierkante meters niet het hele verhaal. Een goed ontworpen woning van honderd vierkante meter kan prettiger wonen dan een huis van tweehonderd vierkante meter met een onlogische indeling. Ruimte zit niet alleen in oppervlakte, maar ook in verhoudingen, zichtlijnen, plafondhoogte en de relatie tussen binnen en buiten.
KUN JE WONEN ONTWERPEN?
In de twintigste eeuw gingen architecten zich steeds nadrukkelijker afvragen hoeveel ruimte een mens eigenlijk nodig heeft om prettig te kunnen wonen. Een van de invloedrijkste namen daarbij is de Duitse architect Ernst Neufert.
Zijn boek Bauentwurfslehre, verschenen in 1936 en internationaal bekend als Architects’ Data, groeide uit tot misschien wel het meest gebruikte handboek voor architecten ter wereld. Neufert onderzocht vrijwel alles wat met wonen te maken heeft. Hoe breed moet een trap zijn? Hoeveel ruimte heeft een stoel nodig om naar achteren te schuiven? Hoe groot moet een slaapkamer minimaal zijn om comfortabel een bed te kunnen plaatsen? Hoeveel bewegingsruimte heeft iemand nodig in een keuken of badkamer?
Vrijwel iedere architect heeft ooit met Neufert gewerkt. Zijn boek ligt al generaties lang op tekentafels over de hele wereld. Opmerkelijk genoeg realiseren de meeste bewoners zich niet dat de afmetingen van hun woning vaak mede zijn gebaseerd op jarenlang onderzoek naar de manier waarop mensen bewegen, wonen en leven.
Toch is goede architectuur meer dan een verzameling normen en maten. Een huis laat zich niet ontwerpen met alleen een rolmaat. Verhoudingen, daglicht, materiaalgebruik en zichtlijnen bepalen minstens zo sterk hoe ruim een woning uiteindelijk aanvoelt.
RUIMTE ZIT OOK BUITEN DE VOORDEUR
Tijdens bezichtigingen merken wij regelmatig dat mensen beginnen over het aantal vierkante meters. Dat is begrijpelijk, want woonoppervlak laat zich eenvoudig vergelijken. Toch bepalen cijfers zelden alleen de kwaliteit van een woning.
Een monumentaal huis met hoge plafonds, grote ramen en een zorgvuldig ontworpen zicht op een tuin of landschap voelt vaak veel ruimer aan dan een modern huis met meer vierkante meters maar lage plafonds en kleine ramen. Architectuur speelt voortdurend met onze ruimtelijke beleving. Een doorkijk naar een binnentuin, een zichtas door meerdere vertrekken of een hoog plafond kan een woning aanzienlijk groter laten voelen dan zij in werkelijkheid is.
Ruimte houdt daarom niet op bij de buitenmuur. Ook de tuin, het erf, het uitzicht en de omgeving maken onderdeel uit van de woonbeleving. Misschien is dat wel de reden waarom oude buitenplaatsen, boerderijen en landhuizen zo ruim aanvoelen. Niet alleen het huis, maar het hele landschap hoort bij de architectuur.
HOEVEEL RUIMTE HEEFT EEN MENS EIGENLIJK NODIG?
Misschien is dat uiteindelijk de verkeerde vraag. De geschiedenis laat zien dat iedere generatie anders denkt over wonen. Waar onze voorouders vooral verlangden naar gezonde woningen met voldoende daglicht en frisse lucht, zoeken wij tegenwoordig naar flexibiliteit, rust en kwaliteit. We bouwen thuiswerkplekken, logeerkamers en inloopkasten, terwijl tegelijkertijd compacte appartementen en tiny houses aan populariteit winnen.
De echte vraag is misschien niet hoeveel ruimte een mens nodig heeft, maar hoeveel kwaliteit. De Woningwet van 1901 zorgde ervoor dat iedereen recht kreeg op een gezonde woning. Ernst Neufert liet vervolgens zien hoe je zo’n woning zorgvuldig kunt ontwerpen. Toch blijft goede architectuur meer dan een optelsom van normen en afmetingen. Sommige kamers voelen ruim, terwijl ze dat op papier niet zijn. Andere huizen zijn groot, maar missen juist kwaliteit.
Wanneer wij als redres een monument, architectuurwoning of ander bijzonder gebouw bezoeken, kijken wij daarom nooit uitsluitend naar het aantal vierkante meters. Minstens zo belangrijk is de manier waarop een woning haar ruimte gebruikt. Goede architectuur bewijst dat een huis niet groot hoeft te zijn om ruim te voelen. Misschien is dat wel de mooiste les die oude gebouwen ons nog altijd kunnen leren.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
