OVER DE GRENS MET REDRES #4: PONT DU GARD. HOE BOUW JE IETS DAT TWEEDUIZEND JAAR MEEGAAT?

Eigenlijk vind ik dat misschien wel het meest bijzondere aan de Pont du Gard. We beschouwen het als één van de grootste monumenten uit de Romeinse oudheid, maar tegelijkertijd is het een plek waar je gewoon gaat zwemmen, picknicken of een middag doorbrengt. Probeer je eens voor te stellen dat je je handdoek uitrolt onder de Eiffeltoren of gaat zonnen naast de Dom van Utrecht. Dat voelt ondenkbaar. Hier is het al generaties lang de normaalste zaak van de wereld. Misschien is dat wel het grootste compliment dat een monument kan krijgen. Het staat niet los van het dagelijks leven, maar maakt er nog altijd onderdeel van uit.

Wanneer je eenmaal onder het aquaduct staat, verdwijnen de foto’s die je ooit hebt gezien onmiddellijk uit je hoofd. Pas dan besef je hoe groot het werkelijk is. De drie lagen bogen rijzen bijna vijftig meter boven de rivier uit en zijn opgebouwd uit enorme blokken lichtgekleurde kalksteen. Ik bleef er een tijd naar kijken en vroeg me vooral af hoe de Romeinen dit tweeduizend jaar geleden voor elkaar kregen.

 

DIT IS HELEMAAL GEEN BRUG

De meeste bezoekers noemen de Pont du Gard een brug. Dat is begrijpelijk, want zo ziet het bouwwerk eruit. Toch is dat niet waarvoor het gebouwd werd. De Pont du Gard is het meest spectaculaire onderdeel van een bijna vijftig kilometer lang aquaduct dat de Romeinse stad Nemausus, het huidige Nîmes, van schoon drinkwater voorzag.

Het water legde een lange route af vanuit de bronnen bij Uzès en stroomde uitsluitend dankzij de zwaartekracht naar de stad. Daarvoor was een nauwkeurigheid nodig die ook vandaag nog indrukwekkend is. Over de volledige lengte van het aquaduct bedraagt het verval slechts ongeveer vijfentwintig centimeter per kilometer. Zonder lasers, GPS of digitale meetapparatuur wisten de Romeinen een systeem te bouwen dat jarenlang betrouwbaar functioneerde.

Juist dat maakt de Pont du Gard zoveel meer dan een indrukwekkend bouwwerk. Het is een technisch meesterwerk waarvan de grootste prestatie nauwelijks zichtbaar is.

 

ACHTER IEDERE STEEN SCHUILT EEN ORGANISATIE

Terwijl ik omhoog keek naar de enorme natuurstenen blokken, dacht ik niet alleen aan de techniek, maar vooral aan de organisatie die hiervoor nodig moet zijn geweest. De kalksteen werd gewonnen in de groeves van de omliggende heuvels. Daarna moesten de blokken worden vervoerd, op maat worden gemaakt en tientallen meters omhoog worden gebracht. Dat alles gebeurde zonder vrachtwagens, torenkranen of hydraulische machines.

We hebben soms de neiging de Romeinen vooral te bewonderen om hun architectuur. Tijdens mijn bezoek kreeg ik minstens zoveel respect voor de organisatie achter dit project. Achter iedere steen gaan steengroeves, transport, logistiek, planning, vakmanschap en samenwerking schuil. Er waren mensen die ontwierpen, mensen die berekenden, mensen die organiseerden en mensen die jarenlang aan hetzelfde project werkten. De middelen waren anders dan nu, maar de principes verschillen verrassend weinig van een hedendaags bouwproject.

 

TWEEDUIZEND JAAR DUURZAAMHEID

We spreken tegenwoordig veel over duurzaamheid, circulariteit en levensduur. Terwijl ik daar stond, vroeg ik me af wat de Romeinen van die discussie zouden vinden.

Zij bouwden een waterleiding die bijna tweeduizend jaar later nog steeds overeind staat. De oorspronkelijke functie is verdwenen, maar het bouwwerk leeft voort. Niet als een afgesloten ruïne achter een hek, maar als een plek waar ieder jaar miljoenen mensen wandelen, zwemmen, fietsen en zich verwonderen.

Misschien begint duurzaamheid niet met ingewikkelde technieken, maar met de ambitie om iets te bouwen dat zo goed is dat volgende generaties besluiten het te behouden.

 

UNESCO-WERELDERFGOED EN EEN LEVEND MONUMENT

In 1985 werd de Pont du Gard opgenomen op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Dat is meer dan een internationale onderscheiding. Het is een erkenning dat dit aquaduct niet alleen van betekenis is voor Frankrijk, maar voor de hele wereld. Het laat zien waartoe mensen in staat zijn wanneer techniek, vakmanschap en ambitie samenkomen.

Wat mij minstens zo aanspreekt, is de manier waarop de Fransen met dit erfgoed omgaan. Rond het aquaduct is bewust gekozen voor rust. Er rijden geen auto’s tot aan het monument, reclame ontbreekt en ook de bezoekersvoorzieningen zijn zorgvuldig in het landschap opgenomen. Je loopt als vanzelf naar het aquaduct toe, waardoor de eerste aanblik des te indrukwekkender wordt.

Nog belangrijker vind ik dat de Pont du Gard geen afgesloten monument is geworden. Je mag er wandelen, zwemmen, picknicken en een complete zomerdag doorbrengen. Het monument is uitstekend beschermd, maar niet geïsoleerd. Juist doordat mensen het blijven gebruiken en beleven, blijft het onderdeel van het dagelijks leven.

Daar kunnen we in Nederland soms nog iets van leren. Monumentenzorg draait niet alleen om behouden, maar ook om gebruiken. Een monument dat alleen nog van een afstand bekeken mag worden, verliest langzaam zijn betekenis. De Pont du Gard bewijst dat zorgvuldig beheer en toegankelijkheid uitstekend samen kunnen gaan.

 

OOK DE BEZOEKERS SCHREVEN GESCHIEDENIS

Een detail dat me bijzonder aansprak, waren de vele historische inscripties in het natuursteen. Geen Romeinse teksten, maar namen, initialen en jaartallen uit de achttiende en negentiende eeuw. Reizigers, soldaten en bezoekers kerfden hun aanwezigheid letterlijk in het monument.

Tegenwoordig zouden we dat zonder twijfel vandalisme noemen, maar inmiddels zijn ook deze inscripties onderdeel geworden van de geschiedenis. Ze laten zien dat de Pont du Gard nooit een vergeten ruïne is geweest. Eeuwen nadat het aquaduct zijn functie verloor, bleven mensen hier komen. Om de rivier over te steken, om het bouwwerk te bewonderen of eenvoudigweg omdat deze plek al generaties lang tot de verbeelding spreekt.

Eigenlijk bestaat de geschiedenis van de Pont du Gard uit verschillende lagen. Eerst bouwden de Romeinen het aquaduct. Daarna werd het gebruikt als oversteek over de Gardon. Reizigers uit latere eeuwen lieten hun namen achter in het steen. Tegenwoordig liggen gezinnen aan de rivier, maken kinderen dezelfde sprongen in het water als dertig jaar geleden en wandelen bezoekers uit de hele wereld onder dezelfde bogen door.

 

EEN MONUMENT DAT NOG ALTIJD LEEFT

Wat me misschien nog wel het meest aanspreekt, is dat de Pont du Gard nooit een dood monument is geworden. Het bouwwerk heeft zijn oorspronkelijke functie verloren, maar is zijn betekenis nooit kwijtgeraakt. Het landschap, de rivier en het aquaduct vormen samen één geheel. Je kijkt niet naar een object dat zorgvuldig is weggezet in een museum, maar naar een monument dat nog altijd onderdeel uitmaakt van het landschap en van het leven eromheen.

Misschien is dat wel de belangrijkste les die ik van deze plek meeneem. Goede architectuur gaat niet alleen over schoonheid of techniek. Ze gaat ook over duurzaamheid, vakmanschap en de overtuiging dat wat je vandaag bouwt, ook voor mensen over honderd, vijfhonderd of zelfs tweeduizend jaar nog van waarde kan zijn. De Pont du Gard bewijst dat die ambitie niet alleen een mooi ideaal is, maar ook werkelijk gerealiseerd kan worden.

Toen ik terugliep naar de parkeerplaats keek ik nog één keer om. Honderden mensen genoten van de rivier, kinderen speelden tussen de rotsen en hoog boven hen stroomde bijna tweeduizend jaar geleden het water naar Nîmes. Dat beeld bleef me bij. Misschien is dat wel de grootste kwaliteit van de Pont du Gard. Niet alleen dat hij de tand des tijds heeft doorstaan, maar dat hij nog altijd een vanzelfsprekend onderdeel is van het leven van alledag. Dat is misschien wel de mooiste vorm van monumentenzorg die je je kunt wensen.

 

OVER DE GRENS MET REDRES

Over de grens met redres is een doorlopende kennisreeks waarin Jan-Willem Andriessen inspirerende voorbeelden van architectuur, monumenten en herbestemming bezoekt. Geen reisverslagen, maar praktijkstudies waarin restauratie, exploitatie en toekomstbestendig gebruik centraal staan. De inzichten uit deze bezoeken vormen een inspiratiebron voor de begeleiding van monumenten en bijzonder vastgoed in Nederland.