Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #76: MATERIALEN. WAAROM BOUWEN WE NIET MEER ZOALS VROEGER?
IEDERE TIJD BOUWT MET DE KENNIS VAN DAT MOMENT
Wie een monument bezoekt, hoort het regelmatig. “Vroeger bouwden ze tenminste degelijk.” Het is een begrijpelijke gedachte. We lopen door gebouwen die soms driehonderd of vierhonderd jaar oud zijn en zien zware eiken gebinten, dikke bakstenen muren en natuurstenen details die nauwelijks lijken te zijn veranderd. Het lijkt alsof men vroeger uitsluitend voor de eeuwigheid bouwde.
Toch vertelt dat slechts een deel van het verhaal. We kijken namelijk naar de gebouwen die de tand des tijds hebben doorstaan. De minder goed gebouwde huizen zijn allang verdwenen. Bovendien bouwde iedere generatie met de kennis, de techniek en de economische mogelijkheden van haar eigen tijd. Ook wij doen dat vandaag.
De vraag is daarom niet of vroeger beter werd gebouwd, maar waarom sommige gebouwen eeuwen later nog steeds functioneren.
DE WAARDE ZAT VROEGER IN ANDERE DINGEN
Eeuwenlang was de verhouding tussen grond, arbeid en materiaal bijna het tegenovergestelde van nu. Buiten de steden was grond relatief goedkoop. Arbeid eveneens. Een timmerman, steenhouwer of metselaar kostte natuurlijk geld, maar vakmanschap was ruim beschikbaar. Vrijwel ieder dorp kende meerdere ambachtslieden die hun kennis van generatie op generatie doorgaven.
De kostbare component zat vooral in de materialen. Een eiken boom had soms meer dan een eeuw nodig om uit te groeien. Natuursteen moest worden gewonnen en vervoerd. Glas was duur en smeedijzer werd volledig met de hand vervaardigd.
Voor een welgestelde opdrachtgever betekende dat dat hij, zodra de materialen beschikbaar waren, relatief veel vakmensen kon inzetten om die zorgvuldig te verwerken. Daarom zien we bij kastelen, buitenplaatsen, herenhuizen en monumentale boerderijen zoveel rijk gedetailleerd houtwerk, natuursteen en metselwerk. Niet omdat men verspilling nastreefde, maar omdat de economische werkelijkheid eenvoudigweg anders was.
AMBACHT WAS GEEN UITZONDERING MAAR DE NORM
Vrijwel ieder onderdeel van een gebouw werd met de hand gemaakt. Kozijnen werden op maat samengesteld, bakstenen afzonderlijk gevormd, dakconstructies ter plaatse uitgehakt en ijzerwerk door de plaatselijke smid vervaardigd. Daardoor kreeg ieder gebouw vanzelf een eigen karakter.
Wat wij tegenwoordig authenticiteit noemen, was destijds simpelweg dagelijks vakmanschap. Geen muur was volledig recht, geen balk exact gelijk aan de volgende en geen vloer volledig vlak. Juist die kleine afwijkingen maken historische gebouwen vandaag zo aantrekkelijk.
Dat betekent overigens niet dat vroeger alles beter was. Ook toen werd goedkoop gebouwd, werden fouten gemaakt en gingen gebouwen verloren. Alleen de beste voorbeelden zijn bewaard gebleven.
DE BOUW WERD EEN INDUSTRIE
Vanaf de negentiende eeuw veranderde de bouw ingrijpend. De industriële revolutie maakte machinale bakstenen, staalconstructies en later gewapend beton mogelijk. Na de Tweede Wereldoorlog moest Nederland bovendien in hoog tempo honderdduizenden woningen bouwen. Snelheid, betaalbaarheid en standaardisatie werden belangrijker dan ambachtelijk maatwerk.
Tegelijkertijd veranderde ook de economie. De grondprijs nam sterk toe, arbeid werd steeds duurder en gespecialiseerde vakmensen werden schaarser. Waar vroeger vooral de materialen kostbaar waren, vormen tegenwoordig juist de grond en de arbeidsuren een belangrijk deel van de bouwkosten.
Dat verklaart waarom steeds meer onderdelen in fabrieken worden geproduceerd. Complete badkamers, gevels, daken en zelfs woningen verlaten tegenwoordig grotendeels afgewerkt de fabriek. Prefabricage is geen modeverschijnsel, maar een logisch antwoord op de economische werkelijkheid van onze tijd.
WE BOUWEN SLIMMER DAN OOIT
Wie een moderne woning bekijkt, ziet een indrukwekkend technisch geheel. Warmtepompen, balansventilatie, zonnepanelen, thuisbatterijen, sensoren, domotica en slimme gebouwbeheersystemen zorgen voor comfort en een laag energieverbruik. Achter een strakke wand schuilt tegenwoordig meer techniek dan een volledig landhuis tweehonderd jaar geleden ooit heeft gekend.
Dat is een enorme prestatie. De energietransitie vraagt om nieuwe oplossingen en de bouwsector ontwikkelt zich in hoog tempo. Moderne gebouwen zijn daardoor technisch verfijnder dan ooit.
Juist daarin schuilt echter ook een nieuwe uitdaging.
BOUWEN WE NOG WEL VOOR DE EEUWIGHEID?
Wanneer we vandaag een monument restaureren, vervangen we een aangetaste eiken balk door een nieuwe eiken balk. Een baksteen kan opnieuw worden gebakken, natuursteen opnieuw worden gehakt en een houten kozijn opnieuw worden gemaakt. De materialen zijn tijdloos en de technieken zijn, hoe specialistisch ook, opnieuw aan te leren.
Bij veel moderne gebouwen ligt dat anders. Gevelsystemen bestaan uit samengestelde producten waarvan onderdelen na enkele tientallen jaren niet meer leverbaar zijn. Installaties zijn afhankelijk van elektronica, software, sensoren en digitale besturing. Een warmtepomp, omvormer of ventilatiesysteem kan technisch nog uitstekend zijn, maar toch vervangen moeten worden omdat onderdelen niet meer verkrijgbaar zijn of de software niet langer wordt ondersteund.
Daardoor ontstaat een opmerkelijke paradox. De constructie van een modern gebouw kan moeiteloos honderd jaar meegaan, terwijl juist de techniek al veel eerder verouderd raakt.
VAN KLASSIEKER NAAR WEGWERPPRODUCT?
Die ontwikkeling zien we ook buiten de architectuur. Een klassieke auto uit de jaren zestig kan met voldoende vakmanschap vrijwel volledig worden gerestaureerd. Onderdelen kunnen opnieuw worden gemaakt, motoren gereviseerd en carrosserieën hersteld. Bij veel moderne auto’s vormt juist de elektronica de grootste uitdaging. Niet omdat de auto versleten is, maar omdat sensoren, software of elektronische modules niet meer leverbaar zijn.
Misschien staan gebouwen aan het begin van dezelfde ontwikkeling. Wanneer essentiële installaties niet langer ondersteund worden of complete systemen niet meer verkrijgbaar zijn, ontstaat het risico dat een gebouw technisch veroudert terwijl de constructie nog generaties mee zou kunnen.
Dat is misschien wel de grootste uitdaging van deze eeuw. Niet alleen duurzaam bouwen, maar ook herstelbaar bouwen.
DE KLASSIEKERS VAN DE TOEKOMST
Duurzaamheid wordt vaak uitgedrukt in energielabels, COâ‚‚-uitstoot en materiaalgebruik. Dat zijn belangrijke thema’s, maar misschien ontbreekt er nog één vraag. Kan een gebouw over tweehonderd jaar nog steeds worden onderhouden, aangepast en gerepareerd?
Wanneer wij als redres een monument, architectuurwoning of ander bijzonder gebouw bezoeken, kijken wij daarom niet alleen naar de schoonheid van het ontwerp of de kwaliteit van de materialen. Wij kijken ook naar de levensduur van de keuzes die zijn gemaakt. De mooiste gebouwen uit het verleden hebben één eigenschap gemeen: iedere generatie kon ze aanpassen zonder hun karakter te verliezen.
Misschien ligt daarin de belangrijkste les voor de architectuur van morgen. Niet ieder gebouw hoeft een monument te worden, maar ieder gebouw zou wel de mogelijkheid moeten hebben om een klassieker te worden. Dat vraagt niet alleen om duurzame materialen of slimme techniek, maar vooral om gebouwen die ook over honderd of tweehonderd jaar nog begrijpelijk, repareerbaar en bruikbaar zijn. Misschien is dát wel de nieuwe definitie van duurzaam bouwen.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.
