LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #77: BOUWEN WE NOG VOOR DE EEUWIGHEID?
16/11 5 minuten

Verhalen

LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #77: BOUWEN WE NOG VOOR DE EEUWIGHEID?

EEN ONGEMAKKELIJKE VRAAG

Wanneer je door een historische binnenstad wandelt, een monumentale boerderij bezoekt of een buitenplaats oprijdt, realiseer je je nauwelijks dat veel van deze gebouwen al tweehonderd, driehonderd of soms zelfs achthonderd jaar oud zijn. Ze hebben oorlogen doorstaan, economische crises overleefd, nieuwe generaties zien komen en gaan en zich steeds opnieuw aangepast aan veranderende wensen. De functie veranderde, de bewoners veranderden en de techniek veranderde, maar het gebouw bleef.

Dat roept een vraag op die zelden wordt gesteld. Zullen de gebouwen die wij vandaag bouwen over tweehonderd jaar ook nog bestaan? Of bouwen we inmiddels voor een heel andere tijdshorizon?

VROEGER BOUWDE MEN NIET VOOR MONUMENTENZORG

Het is verleidelijk om te denken dat onze voorouders bewust voor de eeuwigheid bouwden. Dat is slechts gedeeltelijk waar. Zij bouwden vooral degelijk, met materialen die beschikbaar waren en technieken die generaties lang werden doorgegeven. Een eiken gebint kon worden hersteld, een bakstenen muur opnieuw worden opgetrokken en een natuurstenen dorpel opnieuw worden bewerkt. Vrijwel ieder onderdeel van een gebouw was te repareren of opnieuw te maken.

Misschien nog belangrijker was dat gebouwen zich konden aanpassen. Een klooster werd een ziekenhuis, een pakhuis veranderde in woningen, een school kreeg een kantoorfunctie en een boerderij werd een woonhuis. Juist die flexibiliteit verklaart waarom zoveel historische gebouwen nog altijd bestaan. Niet omdat zij onveranderlijk waren, maar omdat iedere generatie er opnieuw betekenis aan wist te geven.

 

EEN ANDERE ECONOMISCHE WERKELIJKHEID

De bouwsector ziet er tegenwoordig totaal anders uit. Grond is kostbaar, arbeid is schaars en gespecialiseerde vakmensen zijn moeilijk te vinden. Waar vroeger vooral de materialen de grootste investering vormden, zijn tegenwoordig de grondprijs en de arbeidskosten vaak bepalend voor de totale bouwsom.

Dat verklaart de opkomst van prefabricage, modulaire bouw en industriële productie. Complete gevels, badkamers en daken worden in fabrieken gemaakt en op de bouwplaats gemonteerd. Dat is geen kwaliteitsverlies, maar een logische reactie op een veranderde economie. We bouwen sneller, efficiënter en energiezuiniger dan ooit tevoren.

Tegelijkertijd is een modern gebouw technisch vele malen ingewikkelder geworden. Achter een strakke gevel bevinden zich warmtepompen, ventilatiesystemen, zonnepanelen, omvormers, sensoren, digitale gebouwbeheersystemen en steeds meer software. Een hedendaagse woning is niet alleen een gebouw, maar ook een technisch systeem.

 

DE ZWAKKE SCHAKEL ZIT MISSCHIEN NIET IN HET GEBOUW

Wanneer een restauratietimmerman vandaag een kozijn uit de zeventiende eeuw herstelt, gebruikt hij vrijwel dezelfde technieken als zijn voorgangers. Ook een leidekker, steenhouwer of restauratiemetselaar kan eeuwenoude materialen opnieuw verwerken. Dat vraagt vakmanschap, maar het is mogelijk.

De vraag is of dat over honderd jaar ook geldt voor de techniek die wij vandaag in onze gebouwen verwerken. Wat gebeurt er wanneer een gebouw volledig afhankelijk is van installaties waarvan onderdelen niet meer verkrijgbaar zijn? Wat als software niet langer wordt ondersteund of een fabrikant niet meer bestaat? De constructie kan dan nog eeuwen meegaan, terwijl het gebouw technisch verouderd raakt.

Misschien bouwen we tegenwoordig niet minder degelijk dan vroeger, maar wel minder repareerbaar. Dat is een wezenlijk verschil.

 

VAN KLASSIEKER NAAR WEGWERPPRODUCT

Die ontwikkeling zien we ook buiten de architectuur. Een klassieke auto uit de jaren zestig kan met voldoende vakmanschap vrijwel volledig worden gerestaureerd. Onderdelen kunnen opnieuw worden gemaakt, motoren worden gereviseerd en carrosserieën worden hersteld. Bij veel moderne auto’s vormt juist de elektronica de grootste uitdaging. Niet omdat de auto bouwkundig versleten is, maar omdat sensoren, software of elektronische modules niet meer leverbaar zijn.

Het risico bestaat dat gebouwen dezelfde ontwikkeling doormaken. Niet de draagconstructie bepaalt dan de levensduur, maar de techniek die erin is verwerkt. Daarmee ontstaat een fundamenteel andere manier van bouwen dan de generaties vóór ons kenden.

 

WAAR ZIJN DE MONUMENTEN VAN MORGEN?

Misschien is de meest confronterende vraag wel deze. Als we vandaag vooruitkijken naar het jaar 2150, welke gebouwen die nu worden gebouwd, zullen dan als rijksmonument worden beschermd?

Het antwoord is verrassend moeilijk. Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Het Depot Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, de uitbreiding van Museum De Fundatie in Zwolle, Forum Groningen, Rotterdam Centraal, EYE Filmmuseum of enkele gebouwen van OMA, MVRDV en andere toonaangevende architecten hebben alles in zich om iconen van hun tijd te worden. Zij vertegenwoordigen een bijzondere architectonische of maatschappelijke ontwikkeling en zullen waarschijnlijk een plaats krijgen in de geschiedenis van de Nederlandse bouwkunst.

Toch blijft het lijstje opvallend kort. Vergelijk dat eens met de negentiende of het begin van de twintigste eeuw. Toen ontstonden complete stadswijken, duizenden kerken, scholen, boerderijen, villa’s, buitenplaatsen en openbare gebouwen die vandaag als cultuurhistorisch waardevol worden beschouwd. Er werd op veel grotere schaal gebouwd met een kwaliteit die generaties wist te overleven.

Dat betekent niet dat onze architectuur minder goed is. Wel rijst de vraag of wij nog voldoende gebouwen ontwerpen die de potentie hebben om uit te groeien tot het erfgoed van morgen.

 

BIJZONDER VASTGOED WORDT SCHAARSER

Tijdens ons werk bij redres valt nog iets op. Het aanbod van werkelijk bijzonder vastgoed wordt ieder jaar kleiner. Niet omdat gebouwen verdwijnen, maar omdat er relatief weinig nieuw vastgoed wordt toegevoegd dat dezelfde cultuurhistorische betekenis of architectonische kwaliteit bezit als veel gebouwen uit eerdere eeuwen.

De monumenten, architectuurwoningen, karakteristieke boerderijen, scholen, kerken en industriële complexen die wij vandaag mogen verkopen, zijn vrijwel allemaal gebouwd in een periode waarin kwaliteit, vakmanschap en een lange levensduur vanzelfsprekende uitgangspunten waren. Nieuwe gebouwen van dat kaliber ontstaan nog steeds, maar veel minder vaak. Daardoor groeit de waarde van het bestaande bijzondere vastgoed bijna vanzelf. Niet alleen economisch, maar vooral cultureel.

Misschien verklaart dat ook waarom steeds meer mensen bewust kiezen voor een monument of een architectuurwoning. Zij kopen niet alleen een huis, maar worden onderdeel van een veel langer verhaal.

 

DE KLASSIEKERS VAN DE TOEKOMST

Misschien moeten we daarom anders naar duurzaamheid kijken. Natuurlijk zijn energiebesparing, circulariteit en een lage COâ‚‚-uitstoot belangrijk. Maar een werkelijk duurzaam gebouw is misschien wel een gebouw dat over tweehonderd jaar nog steeds wordt gebruikt, onderhouden en gewaardeerd.

De echte klassiekers van de toekomst onderscheiden zich waarschijnlijk niet door de meeste techniek of de hoogste energieprestaties. Zij onderscheiden zich doordat zij zich telkens opnieuw kunnen aanpassen aan een veranderende samenleving zonder hun kwaliteit te verliezen. Dat is precies wat de mooiste monumenten ons vandaag nog altijd leren.

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste vraag die iedere architect, ontwikkelaar en opdrachtgever zichzelf zou moeten stellen. Niet of een gebouw voldoet aan de eisen van vandaag, maar of een volgende generatie het over honderd of tweehonderd jaar nog steeds de moeite waard vindt om te behouden.

Want een monument ontstaat niet op de tekentafel. Een monument ontstaat wanneer een gebouw de tijd weet te overtuigen.

 

Over de auteur

Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.

Dromen met Redres

LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #74: PRIVACY. VAN BEDSTEDE TOT BADKAMER EN SUITE