Verhalen
LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #78: DE MENSELIJKE MAAT. WAAROM SOMMIGE GEBOUWEN VANZELF GOED VOELEN
WANNEER VOELT EEN GEBOUW EIGENLIJK GOED?
Vrijwel iedereen kent het gevoel. Je loopt een gebouw binnen en vrijwel onmiddellijk ontstaat de indruk dat alles klopt. De ruimte oogt vanzelfsprekend, het daglicht valt prettig naar binnen en de afmetingen lijken precies in balans. Je hoeft geen architect te zijn om dat te ervaren. Hetzelfde gebeurt wanneer je een monumentale boerderij betreedt, een herenhuis uit de negentiende eeuw bezoekt of door een zorgvuldig ontworpen kloostergang wandelt. Er ontstaat een gevoel van rust dat zich moeilijk onder woorden laat brengen. Tegelijkertijd bestaan er ook gebouwen die technisch perfect zijn uitgevoerd, maar waarin mensen zich minder prettig voelen. De plafonds lijken net iets te laag, de gangen net iets te smal of de ruimte voelt ondanks haar omvang onverwacht benauwd. Opmerkelijk genoeg kunnen de meeste mensen niet uitleggen waar dat verschil vandaan komt.
Dat is ook niet vreemd. Ons brein beoordeelt een gebouw veel sneller dan wij ons daarvan bewust zijn. Binnen enkele seconden vormen wij een oordeel over de ruimte waarin wij ons bevinden. Niet alleen op basis van kleur of materiaal, maar vooral op grond van verhoudingen. Zonder dat wij het beseffen, vergelijken onze ogen voortdurend de hoogte van een plafond met de breedte van een kamer, de grootte van ramen met de omvang van een gevel en de afstand tussen wanden met de afmetingen van ons eigen lichaam. Architectuur begint daarom niet bij steen, beton of hout, maar bij de mens die zich door een gebouw beweegt.
Wie zich verdiept in de geschiedenis van de architectuur ontdekt dat deze zoektocht naar de juiste maat al meer dan tweeduizend jaar voortduurt. Iedere generatie architecten stelde dezelfde fundamentele vraag: waarom voelt de ene ruimte vanzelf prettig en de andere niet? Het antwoord blijkt veel ouder te zijn dan de meeste mensen vermoeden.
VITRUVIUS LEGDE DE BASIS
Omstreeks 25 voor Christus schreef de Romeinse architect en ingenieur Marcus Vitruvius Pollio zijn beroemde werk De Architectura. Daarmee legde hij de basis voor vrijwel alle architectuurtheorie die daarna zou volgen. Opmerkelijk genoeg ging zijn boek niet alleen over bouwen. Hij schreef over steden, materialen, constructies, waterleidingen, theaters, tempels en zelfs over gezondheid en klimaat. Architectuur was voor Vitruvius geen verzameling losse gebouwen, maar een manier om de leefomgeving van mensen vorm te geven.
Zijn bekendste gedachte is verrassend eenvoudig. Volgens Vitruvius moest goede architectuur altijd voldoen aan drie voorwaarden: firmitas, utilitas en venustas. Een gebouw moest stevig zijn, goed functioneren en schoonheid bezitten. Ontbreekt één van die drie eigenschappen, dan is het bouwwerk volgens hem onvolledig. Een prachtig gebouw dat slecht bruikbaar is, schiet tekort. Een functioneel gebouw zonder schoonheid evenzeer. En een elegant ontwerp dat technisch ondeugdelijk is, zal uiteindelijk niet overleven.
Het bijzondere is dat deze driedeling na ruim tweeduizend jaar nog altijd verrassend actueel is. Moderne architecten spreken misschien over constructieve veiligheid, gebruikskwaliteit en ruimtelijke kwaliteit, maar de gedachte erachter is nauwelijks veranderd. Ook vandaag verwachten wij van een gebouw dat het veilig is, prettig functioneert en iets toevoegt aan zijn omgeving. Goede architectuur blijkt daarmee veel minder modegevoelig dan vaak wordt gedacht.
Vitruvius voegde daar nog een vierde, minder bekende gedachte aan toe, die misschien wel zijn belangrijkste nalatenschap vormt. Hij stelde dat architectuur haar maat moest ontlenen aan de mens. Niet omdat gebouwen letterlijk de afmetingen van een lichaam moesten volgen, maar omdat alle verhoudingen uiteindelijk betekenis krijgen door degene die ze ervaart. Een deur is hoog omdat een mens erdoorheen moet kunnen lopen. Een trap is comfortabel omdat een mens hem dagelijks gebruikt. Een plein voelt prettig omdat de afmetingen aansluiten bij menselijke ontmoeting en beweging. Daarmee zette Vitruvius een gedachte in gang die de architectuurgeschiedenis eeuwenlang zou blijven beïnvloeden.
LEONARDO DA VINCI GAF DE THEORIE EEN GEZICHT
Ruim vijftien eeuwen later pakte Leonardo da Vinci de teksten van Vitruvius opnieuw op. De Italiaanse kunstenaar, uitvinder en onderzoeker was gefascineerd door de vraag hoe het menselijk lichaam was opgebouwd en welke verhoudingen daarin verborgen lagen. Rond 1490 maakte hij de tekening die tegenwoordig wereldwijd bekendstaat als de Vitruviusman. Vrijwel iedereen herkent de figuur met gespreide armen en benen, geplaatst binnen een cirkel en een vierkant, maar slechts weinigen realiseren zich dat deze beroemde afbeelding in wezen een architectonische studie is.
Leonardo probeerde de beschrijvingen van Vitruvius letterlijk zichtbaar te maken. Hij onderzocht hoe lichaamsdelen zich onderling tot elkaar verhouden en ontdekte dat daarin een opmerkelijke harmonie schuilgaat. De spanwijdte van de armen is ongeveer gelijk aan de lichaamslengte. De navel vormt een belangrijk middelpunt van het lichaam en verschillende lichaamsdelen vertonen onderlinge verhoudingen die steeds opnieuw terugkeren. Daarmee wilde Leonardo niet aantonen dat de mens mathematisch perfect is, maar dat architectuur haar inspiratie kan vinden in de natuurlijke orde van het menselijk lichaam.
Dat idee heeft eeuwenlang grote invloed gehad. Niet omdat architecten gebouwen gingen ontwerpen in de vorm van een mens, maar omdat zij steeds opnieuw probeerden ruimtes af te stemmen op menselijke proporties. De mens werd niet langer gezien als gebruiker van architectuur, maar als haar natuurlijke maatstaf. Goede architectuur begon daarmee niet bij een bouwtekening, maar bij degene die uiteindelijk door het gebouw zou lopen.
DE GULDEN SNEDE EN DE ZOEKTOCHT NAAR HARMONIE
Wie zich verdiept in architectuur komt vroeg of laat de Gulden Snede tegen. Deze verhouding, ongeveer één staat tot 1,618, wordt al sinds de klassieke oudheid in verband gebracht met schoonheid en harmonie. In de loop der eeuwen zijn er talloze boeken verschenen waarin wordt beweerd dat vrijwel alle beroemde gebouwen volgens deze verhouding zijn ontworpen. De werkelijkheid ligt genuanceerder. Historici plaatsen tegenwoordig vraagtekens bij veel van die voorbeelden en niet ieder meesterwerk blijkt daadwerkelijk op de Gulden Snede te zijn gebaseerd.
Dat doet echter niets af aan de gedachte erachter. Architecten zijn altijd op zoek geweest naar evenwicht. Een gevel waarvan de ramen precies op de juiste plaats staan, een trap die vanzelfsprekend oogt of een ruimte waarin hoogte, breedte en diepte elkaar versterken, ontstaat niet toevallig. Achter iedere geslaagde compositie schuilt een zorgvuldig afgewogen verhouding. De Gulden Snede is daarvan slechts één voorbeeld. Zij is geen geheim recept voor schoonheid, maar wel een illustratie van de eeuwenoude zoektocht naar maat en harmonie.
Juist daarom blijft dit onderwerp zo fascinerend. Wij ervaren een gebouw niet door afzonderlijke onderdelen te bekijken, maar als één geheel. Wanneer de verhoudingen kloppen, ontstaat een gevoel van rust zonder dat wij precies kunnen aanwijzen waardoor dat wordt veroorzaakt. Goede architectuur overtuigt niet door spektakel, maar door vanzelfsprekendheid.
LE CORBUSIER GAF DE MODERNE ARCHITECTUUR EEN MENSELIJK KOMPAS
Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde de wereld in hoog tempo. De industrialisatie bracht nieuwe bouwmethoden, nieuwe materialen en nieuwe steden voort. Architectuur dreigde steeds meer een technisch vraagstuk te worden waarin productie en efficiëntie de boventoon voerden. Juist in die periode stelde de Zwitsers-Franse architect Le Corbusier opnieuw de vraag die Vitruvius bijna tweeduizend jaar eerder al had gesteld: hoe verhoudt een gebouw zich eigenlijk tot de mens?
Zijn antwoord kreeg de naam Modulor. Le Corbusier ontwikkelde een maatsysteem dat was gebaseerd op de proporties van een mens van ongeveer 1,83 meter. Daarbij combineerde hij lichaamsverhoudingen met de Gulden Snede, waardoor een reeks afmetingen ontstond die volgens hem zowel praktisch als harmonieus waren. De hoogte van een werkblad, de breedte van een deur, de maat van een trap of de hoogte van een plafond hoefden volgens hem niet willekeurig te worden gekozen. Zij konden worden afgeleid van het menselijk lichaam.
De invloed van Le Corbusier reikt veel verder dan zijn eigen gebouwen. Vrijwel iedere architect heeft tijdens zijn opleiding kennisgemaakt met de Modulor. Niet omdat het systeem letterlijk wordt toegepast, maar omdat het een fundamentele gedachte introduceerde: architectuur begint niet bij beton of staal, maar bij degene die de ruimte gebruikt. Zelfs architecten die zich afzetten tegen zijn ideeën bouwen nog altijd voort op vragen die hij stelde. Dat maakt zijn werk zo bijzonder. Hij ontwierp niet alleen gebouwen, maar veranderde de manier waarop generaties architecten over ruimte zijn gaan denken.
CHRISTOPHER ALEXANDER KEEK NIET NAAR GEBOUWEN, MAAR NAAR MENSEN
Waar Le Corbusier vooral zocht naar een universeel maatsysteem, koos de Britse architect en hoogleraar Christopher Alexander een heel andere benadering. In zijn invloedrijke boek A Pattern Language uit 1977 onderzocht hij waarom sommige gebouwen, straten en pleinen prettig functioneren en andere niet. Daarbij keek hij niet naar stijlen of modetrends, maar naar menselijk gedrag.
Alexander ontdekte dat prettige leefomgevingen vaak dezelfde terugkerende patronen bezitten. Mensen voelen zich op hun gemak op pleinen die niet te groot zijn. Zij waarderen een overgang tussen openbaar en privé. Zij verblijven graag op plekken waar zonlicht, beschutting en uitzicht samenkomen. Een raam waardoor je zowel de straat als de tuin kunt zien, een bankje langs een gevel, een beschutte entree of een trap die uitnodigt om langzaam omhoog te lopen zijn geen toevalligheden. Het zijn patronen die overal ter wereld steeds opnieuw blijken te werken.
Zijn boek behoort nog altijd tot de meest invloedrijke publicaties over architectuur en stedenbouw. Opmerkelijk genoeg wordt het niet alleen gelezen door architecten, maar ook door stedenbouwkundigen, landschapsontwerpers en zelfs softwareontwikkelaars. De kern van zijn boodschap is eenvoudig. Mensen voelen zich prettig in een omgeving die aansluit bij hun natuurlijke manier van leven. Goede architectuur ontstaat daarom niet uitsluitend op de tekentafel, maar vooral door zorgvuldig te kijken naar hoe mensen zich bewegen, ontmoeten en wonen.
WAAROM MONUMENTEN ZO VAAK PRETTIG AANVOELEN
Tijdens bezichtigingen merken wij regelmatig dat bezoekers al binnen enkele minuten zeggen dat een huis goed voelt. Opvallend genoeg gaat het daarbij vaak om monumenten, architectuurwoningen of andere karakteristieke gebouwen. Natuurlijk speelt de geschiedenis een rol, net als het materiaalgebruik of de ambachtelijke afwerking, maar daarmee is het verhaal nog niet compleet.
Veel historische gebouwen zijn ontworpen in een tijd waarin de menselijke maat vanzelfsprekend uitgangspunt was. De hoogte van een vensterbank, de breedte van een gang, de verhouding tussen ramen en gevels of de afmetingen van een trap ontstonden niet uit een spreadsheet of een optimalisatieprogramma, maar uit eeuwenlange ervaring. Generaties bouwmeesters ontdekten al doende welke verhoudingen prettig werkten. Die kennis werd van meester op leerling doorgegeven en groeide uit tot een bouwcultuur waarin maatgevoel bijna vanzelfsprekend aanwezig was.
Dat verklaart waarom een zeventiende-eeuws grachtenpand, een negentiende-eeuwse villa of een zorgvuldig ontworpen wederopbouwwoning vaak een vanzelfsprekende rust uitstraalt. Niet omdat vroeger alles beter was, maar omdat veel gebouwen zijn ontworpen vanuit de ervaring van degene die er dagelijks zou wonen of werken. Juist die aandacht voor menselijke proporties maakt dat dergelijke gebouwen ook na tientallen of zelfs honderden jaren prettig blijven functioneren.
DE MOOISTE MAAT LAAT ZICH NIET UITDRUKKEN IN CENTIMETERS
Wanneer wij bij redres een monument, architectuurwoning of ander bijzonder gebouw bezoeken, kijken wij vanzelfsprekend naar de architect, de bouwgeschiedenis, de constructie en de gebruikte materialen. Toch is er altijd nog een laag die zich moeilijk laat benoemen. Sommige gebouwen bezitten een vanzelfsprekendheid die je niet kunt meten en nauwelijks kunt verklaren. Je merkt het zodra je de voordeur opent. De ruimte nodigt uit om verder te lopen, het licht begeleidt je door het huis en de verhoudingen zorgen voor een gevoel van rust dat zich niet laat vangen in een bouwtekening.
Misschien is dat wel de grootste les die Vitruvius, Leonardo da Vinci, Le Corbusier en Christopher Alexander met elkaar verbindt. Zij zochten ieder op hun eigen manier naar dezelfde vraag: hoe ontwerpen wij gebouwen die aansluiten bij de mens? De antwoorden verschilden, maar de overtuiging bleef dezelfde. Architectuur is uiteindelijk geen verzameling muren, vloeren en daken. Architectuur gaat over de manier waarop mensen leven, kijken, bewegen en zich thuis voelen.
Misschien is dat ook de reden waarom sommige gebouwen de tand des tijds moeiteloos doorstaan. Niet omdat zij de hoogste torens bezitten of de meest spectaculaire vormen laten zien, maar omdat zij generaties lang hetzelfde gevoel blijven oproepen. Goede architectuur hoeft zichzelf niet uit te leggen. Zij voelt vanaf de eerste stap vanzelfsprekend. Misschien is juist dát de ware menselijke maat.
Over de auteur
Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.