LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #79: WAAROM KIJKEN WE EIGENLIJK OMHOOG? OVER TORENS, KERKEN EN DE MENSELIJKE BEHOEFTE AAN HOOGTE
18/11 6 minuten

Verhalen

LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #79: WAAROM KIJKEN WE EIGENLIJK OMHOOG? OVER TORENS, KERKEN EN DE MENSELIJKE BEHOEFTE AAN HOOGTE

WAAROM TREKKEN HOGE GEBOUWEN ONMIDDELLIJK ONZE AANDACHT?

Er zijn maar weinig gebouwen die zo vanzelfsprekend onze blik naar boven leiden als een kerktoren, een kasteeltoren of een wolkenkrabber. Waar we ook zijn, onze ogen zoeken bijna automatisch het hoogste punt van de omgeving. Dat gebeurt wanneer we een middeleeuwse stad binnenlopen, maar net zo goed wanneer we de skyline van Rotterdam of New York naderen. Hoogte oefent een bijzondere aantrekkingskracht uit. Zij maakt nieuwsgierig, biedt overzicht en lijkt iets te vertellen over de betekenis van een gebouw. Opmerkelijk genoeg is dat geen moderne ontwikkeling. Al duizenden jaren bouwen mensen hoger dan strikt noodzakelijk is. Niet omdat het moest, maar omdat hoogte altijd meer heeft betekend dan alleen een extra verdieping.

Wie goed naar de geschiedenis kijkt, ontdekt dat de hoogste gebouwen van een samenleving vrijwel nooit toevallig de hoogste waren. Achter iedere toren schuilt een verhaal over geloof, macht, techniek, ambitie of prestige. Hoogte is daarmee veel meer dan een bouwkundige keuze. Zij vertelt iets over wat een samenleving belangrijk vindt.

DE TOREN ALS ORIËNTATIEPUNT

Lang voordat er straatnaamborden, navigatiesystemen of satellieten bestonden, vonden mensen hun weg aan de hand van herkenningspunten in het landschap. Een kerktoren was vaak al van kilometers afstand zichtbaar. Voor reizigers betekende dat niet alleen dat een stad of dorp in zicht kwam, maar ook dat er voedsel, onderdak en veiligheid te vinden waren. De toren was letterlijk een baken in het landschap.

Wie vandaag over de Nederlandse polders rijdt, merkt dat dit nog altijd zo werkt. Hoewel auto’s beschikken over de modernste navigatie, herkennen we plaatsen vaak eerst aan hun kerktoren. De toren vormt nog steeds het gezicht van een dorp. Zelfs wanneer het religieuze leven sterk is veranderd, is de toren vaak de drager van de identiteit gebleven. Denk aan plaatsen als Amersfoort, Zwolle, Kampen of Zutphen, waar één toren voldoende is om de stad onmiddellijk herkenbaar te maken.

Dat verklaart ook waarom veel historische steden hun silhouet zorgvuldig beschermen. Het silhouet vertelt immers het verhaal van de stad nog voordat je één straat bent binnengewandeld.

 

DICHTER BIJ DE HEMEL

Voor de middeleeuwse mens had hoogte nog een tweede betekenis. Kerken werden niet alleen hoog gebouwd om zichtbaar te zijn, maar ook om een verbinding te leggen tussen aarde en hemel. Vooral tijdens de gotiek ontstond een ware wedstrijd om steeds hoger te bouwen. Slanke zuilen, spitsbogen en enorme gewelven trokken de blik vanzelf omhoog. Wie een kathedraal binnenging, voelde zich klein tegenover de ruimte die zich boven hem opende.

Dat was geen toeval. Architectuur werd bewust ingezet om verwondering op te roepen. Licht dat door hoge glas-in-loodramen naar binnen viel, versterkte dat gevoel nog verder. De ruimte moest niet alleen bescherming bieden tegen weer en wind, maar ook een ervaring oproepen die het alledaagse overstijgt. Goede architectuur kon mensen stil maken zonder dat er één woord werd gesproken.

Juist daarom behoren kathedralen als die van Chartres, Reims, Keulen of de Dom van Utrecht nog altijd tot de meest indrukwekkende gebouwen van Europa. Niet alleen vanwege hun omvang, maar omdat de architectuur de bezoeker nog steeds uitnodigt om omhoog te kijken. Dat gevoel heeft de tand des tijds moeiteloos doorstaan.

 

VAN KASTELEN TOT WOLKENKRABBERS

Hoewel kerktorens eeuwenlang de hoogste gebouwen van Europa waren, hadden zij die positie niet alleen. Kastelen verrezen eveneens boven hun omgeving, al lag de betekenis daar anders. Waar een kerktoren verwees naar het hemelse, symboliseerde een donjon of woontoren wereldlijke macht. Hoe hoger de toren, hoe verder men kon uitkijken over het landschap en hoe beter men naderende bezoekers of vijanden kon zien aankomen. Hoogte bood veiligheid, overzicht en controle. Dat gold niet alleen voor kastelen, maar later ook voor stadspoorten, verdedigingstorens en vuurtorens. Steeds opnieuw blijkt dat hoogte mensen letterlijk en figuurlijk boven hun omgeving uittilt.

Met de industriële revolutie veranderde de betekenis van hoogte opnieuw. Staalconstructies, gewapend beton en liften maakten het mogelijk om gebouwen te realiseren die iedere historische toren overtroffen. De strijd om de hoogste toren verschoof van de kerk naar het bedrijfsleven. Wolkenkrabbers werden de kathedralen van de moderne economie. Niet langer drukte de hoogte van een gebouw de nabijheid van God uit, maar het vertrouwen in techniek, vooruitgang en economische kracht. Dat is goed zichtbaar in steden als Chicago, New York, Dubai en Shanghai, waar de skyline voortdurend verandert en iedere generatie probeert haar voorganger te overtreffen.

Toch is er iets opmerkelijks aan de hand. Hoewel de functie van hoge gebouwen veranderde, bleef onze reactie vrijwel hetzelfde. Nog altijd kijken mensen automatisch omhoog wanneer zij een toren naderen. Nog altijd maken hoogte en uitzicht indruk. Blijkbaar is dat geen culturele gewoonte, maar een diep menselijke eigenschap.

 

WAAROM UITZICHT ZOVEEL WAARDE HEEFT

Dat hoogte aantrekkelijk is, zien we niet alleen terug in iconische gebouwen, maar ook op de woningmarkt. Vrijwel overal geldt dat woningen met uitzicht hoger worden gewaardeerd dan vergelijkbare woningen zonder uitzicht. Een appartement op de bovenste verdieping brengt vaak aanzienlijk meer op dan een identieke woning op de begane grond. Een penthouse dankt zijn aantrekkingskracht niet uitsluitend aan de oppervlakte of de luxe afwerking, maar vooral aan het gevoel van ruimte, licht en overzicht.

Dat heeft ook een psychologische verklaring. Vanaf een hoger punt kunnen wij onze omgeving beter overzien. Onze hersenen ervaren dat als veilig en aangenaam. Tegelijkertijd zorgt een vrij uitzicht ervoor dat een ruimte groter lijkt dan zij werkelijk is. De horizon wordt als het ware onderdeel van het interieur. Architecten maken daar al eeuwen gebruik van door vensters zorgvuldig te plaatsen en zichtlijnen bewust te ontwerpen. Een goed gekozen uitzicht vergroot niet alleen de woning, maar ook de beleving ervan.

Wie oude buitenplaatsen bezoekt, ziet dat dit principe al lang geleden werd toegepast. Huizen werden op een lichte verhoging gebouwd, lanen eindigden in een vergezicht en kamers werden zo ingericht dat de belangrijkste ramen uitzicht boden op park, water of landschap. Ook hier blijkt dat architectuur veel meer is dan het bouwen van muren. Zij bepaalt hoe wij naar de wereld kijken.

 

HOOGTE ZONDER BETEKENIS IS LEEG

Toch maakt hoogte alleen een gebouw nog niet bijzonder. Er bestaan genoeg torens die nauwelijks indruk maken en tegelijkertijd relatief bescheiden gebouwen die een diepe bewondering oproepen. Het verschil zit niet in het aantal meters, maar in de betekenis die de hoogte krijgt. Een middeleeuwse kerktoren vertelt een verhaal over geloof en gemeenschap. Een vuurtoren spreekt over veiligheid en oriëntatie. Een kasteeltoren verwijst naar bescherming en gezag. Zelfs een watertoren laat zien hoe techniek en openbare voorzieningen een samenleving veranderden.

Wanneer hoogte uitsluitend wordt ingezet om records te breken, verliest zij al snel haar overtuigingskracht. Dat verklaart waarom sommige moderne wolkenkrabbers ondanks hun indrukwekkende afmetingen nauwelijks een emotionele band oproepen, terwijl een eeuwenoude dorpskerk met een bescheiden toren voor veel inwoners het echte gezicht van hun woonplaats blijft. Hoogte krijgt pas betekenis wanneer zij onderdeel wordt van een groter verhaal.

 

OMHOOG KIJKEN IS MISSCHIEN WEL EEN VORM VAN VERWONDERING

Tijdens ons werk bij redres bezoeken wij regelmatig gebouwen waarin hoogte een belangrijke rol speelt. Dat geldt voor kerken, watertorens, voormalige fabriekshallen, buitenplaatsen en monumentale herenhuizen. Steeds opnieuw valt op dat bezoekers bijna automatisch hun hoofd optillen zodra zij binnenkomen. Niemand hoeft uit te leggen dat een gewelf bijzonder is of dat een monumentale hal indruk maakt. De ruimte doet haar werk vanzelf.

Misschien schuilt daarin wel een van de mooiste eigenschappen van architectuur. Goede gebouwen spreken niet alleen tot ons verstand, maar ook tot onze verbeelding. Zij nodigen uit om verder te kijken dan de praktische functie waarvoor zij ooit zijn gebouwd. Een toren is immers veel meer dan een stapeling van stenen. Hij vertelt iets over de idealen, overtuigingen en ambities van de mensen die hem hebben gebouwd.

Misschien kijken wij daarom nog altijd omhoog. Niet omdat wij de hoogte willen meten, maar omdat wij onbewust op zoek zijn naar betekenis. Iedere toren, of zij nu eeuwenoud is of pas gisteren werd voltooid, stelt uiteindelijk dezelfde vraag: waar willen wij als samenleving boven uitstijgen? Misschien is dat wel de reden waarom de mooiste torens nooit alleen het landschap bepalen, maar ook een plaats krijgen in ons collectieve geheugen. Zij herinneren ons eraan dat architectuur niet alleen gaat over bouwen, maar ook over dromen.

 

Over de auteur

Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.

Dromen met Redres

LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #78: DE MENSELIJKE MAAT. WAAROM SOMMIGE GEBOUWEN VANZELF GOED VOELEN