LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #80: WAAROM BIJNA IEDERE ARCHITECT MET LEGO BEGON
19/11 4 minuten

Verhalen

LEREN KIJKEN NAAR ARCHITECTUUR #80: WAAROM BIJNA IEDERE ARCHITECT MET LEGO BEGON

MEER DAN SPEELGOED

Vraag een architect, constructeur of stedenbouwkundige hoe zijn belangstelling voor bouwen is ontstaan en de kans is verrassend groot dat het antwoord ergens begint tussen een stapel LEGO-blokjes. Natuurlijk geldt dat niet voor iedereen, maar opvallend veel ontwerpers vertellen dat zij als kind urenlang torens, bruggen, huizen en complete steden bouwden. Zonder het te beseffen maakten zij kennis met dezelfde vragen die later ook in de architectuur centraal zouden staan. Hoe zorg je ervoor dat een toren niet omvalt? Waarom blijft een brug overeind? Hoe verbind je verschillende ruimtes met elkaar? En hoe maak je van losse onderdelen één logisch geheel?

Dat is misschien wel de grootste kracht van LEGO. Kinderen krijgen geen les in constructieleer of architectuurgeschiedenis, maar ontdekken spelenderwijs hoe ruimte werkt. Zij leren experimenteren zonder bang te zijn om fouten te maken. Een gebouw dat instort, is geen mislukking, maar een uitnodiging om opnieuw te beginnen. Iedere nieuwe poging levert nieuwe inzichten op. Juist dat proces vormt de basis van vrijwel iedere creatieve discipline.

EEN EENVOUDIG IDEE DAT DE WERELD VERANDERDE

De geschiedenis van LEGO begint niet met kunststof, maar met hout. In 1932 startte de Deense timmerman Ole Kirk Christiansen een kleine werkplaats waar hij houten speelgoed maakte. Hij gaf zijn bedrijf de naam LEGO, een samentrekking van de Deense woorden leg godt, oftewel “speel goed”. Het was een eenvoudige naam voor een eenvoudig idee: goed speelgoed moest kinderen uitdagen om zelf iets te bedenken.

De echte doorbraak kwam pas in 1958, toen het beroemde kunststof bouwsteentje werd gepatenteerd. Het bijzondere zat niet in de vorm, maar in het systeem. Dankzij de buisjes aan de binnenzijde klikten de blokjes stevig op elkaar, terwijl ze ook weer eenvoudig uit elkaar konden worden gehaald. Daarmee ontstond een bouwsysteem dat vrijwel onbeperkte mogelijkheden bood. Nog opmerkelijker is dat een LEGO-steentje uit 1958 vandaag de dag nog altijd probleemloos past op een steentje dat gisteren de fabriek heeft verlaten. Dat is een uitzonderlijke prestatie in een wereld waarin producten vaak na enkele jaren alweer zijn vervangen.

Misschien schuilt daarin wel een onverwachte overeenkomst met goede architectuur. Ook een goed gebouw is niet afhankelijk van de mode van het moment. Het is ontworpen vanuit een systeem dat generaties kan overleven en zich telkens opnieuw laat aanpassen.

 

BOUWEN IS LEREN DENKEN

Wie een kind met LEGO ziet spelen, kijkt eigenlijk naar een ontwerpproces in zijn eenvoudigste vorm. Eerst ontstaat een idee. Daarna worden volumes opgebouwd, volgt de vraag waar deuren en ramen moeten komen en ontstaat vanzelf aandacht voor stabiliteit, licht en ruimte. Zonder ingewikkelde theorie leert een kind dat een lange overspanning ondersteuning nodig heeft, dat een brede basis steviger is dan een smalle en dat symmetrie vaak rust geeft.

Het verschil met een architect is uiteindelijk kleiner dan veel mensen denken. Ook een architect begint niet met de kleur van een gevel of de keuze van een baksteen. Ieder ontwerp begint met een idee over ruimte, gebruik en constructie. Pas daarna volgen de details. LEGO leert kinderen precies die manier van denken. Niet door regels uit te leggen, maar door ze zelf te laten ontdekken.

Dat verklaart misschien ook waarom LEGO zo tijdloos is. Een trein, een hijskraan of een woonhuis uit de jaren zeventig ziet er heel anders uit dan een moderne set, maar het onderliggende principe is onveranderd gebleven. Nog steeds draait alles om verbeeldingskracht en de vraag hoe losse onderdelen samen een overtuigend geheel kunnen vormen.

 

LEGO EN ARCHITECTUUR HEBBEN MEER GEMEEN DAN JE DENKT

Wie een architect aan het werk ziet, herkent verrassend veel van het bouwproces dat kinderen met LEGO doorlopen. Er wordt eindeloos geschoven met volumes, onderdelen worden toegevoegd of juist verwijderd en een ontwerp verandert soms tientallen keren voordat de juiste oplossing is gevonden. Goede architectuur ontstaat zelden in één keer. Zij groeit door te proberen, te twijfelen en opnieuw te beginnen.

Dat is precies wat LEGO mogelijk maakt. Een fout is nooit definitief. Een muur kan worden verplaatst, een verdieping toegevoegd of een complete stad opnieuw worden opgebouwd. Juist daardoor leert een kind dat ontwerpen geen rechte lijn is, maar een proces van voortdurend verbeteren. Misschien is dat wel de belangrijkste les die LEGO kan geven. Creativiteit ontstaat niet doordat alles meteen lukt, maar doordat je de vrijheid hebt om opnieuw te beginnen.

Het is daarom niet verwonderlijk dat LEGO tegenwoordig ook een eigen serie architectuurmodellen kent. Gebouwen als Fallingwater van Frank Lloyd Wright, Villa Savoye van Le Corbusier, het Guggenheim Museum van Frank Gehry of de skyline van wereldsteden worden niet alleen nagebouwd omdat ze herkenbaar zijn, maar omdat zij laten zien dat architectuur uiteindelijk ook een vorm van compositie is. Wie zo’n model bouwt, ontdekt hoe een ontwerp stap voor stap is opgebouwd en krijgt oog voor de keuzes die een architect heeft gemaakt.

 

VERWONDERING ALS BEGINPUNT

Achteraf vraag ik mij weleens af of mijn belangstelling voor architectuur niet tussen de LEGO-dozen is ontstaan. Ik bewaar nog altijd een verzameling technische LEGO-sets uit de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig, compleet met de originele dozen, bouwtekeningen en onderdelen. Het zijn tastbare herinneringen aan een tijd waarin je spelenderwijs ontdekte hoe een constructie werkte, waarom een brug bleef staan of hoe tandwielen beweging konden overbrengen. Misschien begint iedere architect wel op dezelfde manier: niet met een computer of een tekentafel, maar met de verwondering over hoe losse onderdelen samen een geheel kunnen vormen.

Die verwondering is nooit verdwenen. Wanneer wij bij redres een monument, een architectuurwoning of een ander bijzonder gebouw bezoeken, kijken wij nog altijd met dezelfde nieuwsgierigheid. Waarom is deze constructie gekozen? Hoe heeft de architect de ruimte opgebouwd? Waarom voelt dit gebouw zo vanzelfsprekend aan? Het zijn dezelfde vragen die ooit begonnen met een handvol kunststof blokjes op de vloer van de woonkamer.

Misschien is dat wel de mooiste erfenis van LEGO. Het leert kinderen niet alleen bouwen, maar vooral kijken. Kijken naar samenhang, naar constructie, naar ruimte en naar mogelijkheden. En misschien is dat uiteindelijk precies wat architectuur ook doet. Zij leert ons dat iedere grote gedachte begint met een eerste steen, of, in dit geval, met één klein blokje.

 

Over de auteur

Jan-Willem Andriessen is oprichter van redres en bouwkunstmakelaar sinds 2003. Vanuit zijn dagelijkse praktijk houdt hij zich bezig met architectuur, monumenten, herbestemming en bijzonder vastgoed in heel Nederland. Met de serie Leren kijken naar architectuur bouwt hij aan een blijvende kennisbibliotheek over architectuur, bouwkunde, monumenten en gebouwgeschiedenis. Daarmee versterken Jan-Willem Andriessen en redres stap voor stap hun positie als gezaghebbende kennisbron over architectuur, monumenten en bijzonder vastgoed.

Dromen met Redres